«بلن»؛ دادخواهی علیه بی‌عدالتی، از اتاق عمل تا خیابان‌های آرژانتین

فیلم «بلن» (Belén) ساختهٔ دولورس فونسی — که همزمان نقش‌آفرینی، کارگردانی و هم‌نویسندگی آن را برعهده دارد — یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین فصل‌های معاصر تاریخ اجتماعی و حقوقی آرژانتین را روایت می‌کند. این اثر، نماینده رسمی آرژانتین در بخش بهترین فیلم بین‌المللی اسکار است و بر اساس پرونده واقعی زنی ساخته شده که در سال ۲۰۱۴ به جرم «سقط جنین عمدی» و «قتل شبه‌عمد» محکوم شد؛ در حالی که قربانی بی‌گناه یک سقط طبیعی بود. فونسی با همراهی لورا پاردس در فیلمنامه، روایتی می‌سازد که هم در مقام یک درام حقوقی کلاسیک عمل می‌کند و هم به‌عنوان بیانیه‌ای سیاسی و اجتماعی در دفاع از حقوق باروری و آزادی‌های زنان.

سال ۲۰۱۴، خولیتا (با بازی درخشان کامیلا پلااته)، زن ۲۵ سالهٔ طبقه کارگر، با درد شدید شکمی به بیمارستانی محلی منتقل می‌شود. او حتی نمی‌دانست که ۲۲ هفته باردار است. پزشکان به جای رسیدگی درمانی بی‌طرفانه، با سوءظن به «سقط عمدی» رفتار می‌کنند. پس از کشف جنین در سرویس بهداشتی بیمارستان، پلیس بدون انجام آزمایش DNA و بدون شواهد پزشکی معتبر، به اتاق عمل یورش برده و او را در همان‌جا دستبند می‌زنند.

این اتهام، آغاز کابوسی حقوقی است: محاکمه‌ای با دفاعی بی‌کفایت و تعصب‌آلود که منجر به صدور حکم هشت سال زندان برای خولیتا می‌شود. دو سال بعد، پرونده به‌دست سولداد دسا (فونسی) — وکیل و فعال فمینیست — می‌افتد. دسا با کار بدون دریافت حق‌الوکاله، تحقیقات خود را آغاز می‌کند و ناکارآمدی و سوءاستفاده ساختاری در سیستم قضایی و پزشکی را افشا می‌سازد؛ سیستمی که به تعبیر او، «پلیس نقش پزشک را بازی می‌کند و پزشک نقش پلیس را».

دسا و تیمش گام‌به‌گام، شکاف‌ها و تناقض‌های پرونده را برملا می‌کنند و با مقاومت نهادهای قضایی و فشار رسانه‌ها و بنیادگرایان مواجه می‌شوند. در این مسیر، «بلن» به نمادی ملی برای زنان جوان و فعالان حقوقی بدل می‌شود؛ نمادی که الهام‌بخش اعتراضات و راهپیمایی‌های گسترده با شال‌های سبز است و در نهایت، به اصلاح قوانین و قانونی‌شدن حقوق مرتبط در آرژانتین در سال ۲۰۲۰ کمک می‌کند.

نقاط قوت

۱. کارگردانی و روایت

فونسی هوشمندانه از جذابیت ذاتی پرونده‌ی واقعی بهره می‌برد و از اغراق و تزئینات فرمالیستی پرهیز می‌کند. ساختار فیلم، یک درام حقوقی کلاسیک است: مقدمهٔ شوک‌آور با حادثهٔ بیمارستان، ورود قهرمان دادخواهی، روند پیگیری پرونده، اوج در دادگاه و نتیجه‌ای امیدبخش با تصاویر واقعی از خیابان‌های مملو از شادی. این خط روایی ساده و آشنا، به جای آسیب زدن به شور اثر، به آن دسترسی‌پذیری و قدرت رسانه‌ای می‌دهد.

۲. بازیگری

• کامیلا پلااته با ظرافت، ترکیب خشم، ترس، درماندگی و بیداری سیاسی را در شخصیت خولیتا جان می‌بخشد. حضور او در سکانس افتتاحیه (اتاق عمل و بازداشت) به‌شدت تاثیرگذار و برندهٔ جایزهٔ بازیگری مکمل در جشنواره سن‌سباستین شده است.
• دولورس فونسی در نقش دسا، شخصیت وکیلی سرسخت و در عین حال انسانی را خلق می‌کند که بین مبارزهٔ اجتماعی و مسئولیت‌های خانوادگی در تعارض است.
• بازی‌های مکمل لورا پاردس (به‌عنوان همکار و همراه دسا) و خولیتا کاردیالی (به‌عنوان مدافع بی‌کفایت پیشین) نیز به انسجام فضای داستان کمک می‌کنند.

۳. سکانس افتتاحیه

پروژه با یک مقدمهٔ کوتاه و نفس‌گیر شروع می‌شود: دوربین لرزان خاویر خولیا و تدوین بی‌قرار آندرس په‌په استرادا، حسی از بی‌ثباتی، بی‌دفاع بودن و هجوم ناگهانی را منتقل می‌کند. این نماها، تماشاگر را بی‌واسطه درون تجربهٔ خولیتا قرار می‌دهد.

۴. پیام اجتماعی و امید

فیلم، فراسوی یک پروندهٔ حقوقی خاص، پیام بزرگ‌تری را در دفاع از حقوق زنان و اصلاح قانون در آرژانتین به‌پیش می‌برد. پایان‌بندی با صحنه‌های واقعی جنبش و تصویب قانون، بار احساسی و الهام‌بخش زیادی دارد.

نقاط ضعف

۱. کم‌رنگ بودن شخصیت قربانی

با وجود قدرت بازی پلااته، بخش عمدهٔ روایت به دسا و دادگاه اختصاص یافته و زندگی درونی و نگاه شخصی خولیتا کمتر دیده می‌شود. مخاطب بسیاری از احساسات و افکار او را باید حدس بزند.

۲. پیش‌بینی‌پذیری ساختار

به‌دلیل پیروی از الگوی کلاسیک درام دادگاهی، مسیر داستان از ابتدا تا انتها قابل پیش‌بینی است. این برای مخاطب علاقه‌مند به پیچیدگی روایی یا نگاه شخصیت‌محور ممکن است کمی سطحی جلوه کند.

۳. محدودیت پرداخت ابعاد خانوادگی و شخصی دسا

گرچه فیلم به تداخل نقش وکیل و مادر اشاره می‌کند، اما این مسیر می‌توانست با عمق بیشتری به تعارضات شخصی دسا و فشارهای زندگی‌اش بپردازد.

«بلن» بازتابی است از ستم ساختاری در سیستم‌های قضایی و پزشکی، و اینکه چگونه تبعیض طبقاتی و جنسیتی می‌تواند «فرض بی‌گناهی» را در عمل حذف کند. این فیلم، نه فقط بر اهمیت اصلاح قوانین، بلکه بر نیاز به تغییر فرهنگ نهادی تأکید دارد. پیام تکرارشوندهٔ فیلم، از زبان دسا، این است که «بلن هرگز بی‌گناه فرض نشد، او همیشه از ابتدا گناهکار ترسیم شد»؛ جمله‌ای که راز پنهان مکانیزم‌های بی‌عدالتی را فاش می‌کند.

فیلم «بلن» اثری است هم به‌عنوان ثبت تاریخی و هم به‌عنوان ابزار کنشگری اجتماعی. دولورس فونسی با پرهیز از پیچیدگی‌های روایی غیرضروری، روایت را در خدمت پیام و پرونده نگه می‌دارد. با وجود ضعف‌هایی در عمق‌بخشی به شخصیت قربانی و پیش‌بینی‌پذیری مسیر داستان، فیلم موفق می‌شود به کاری پراثر و الهام‌بخش بدل شود که نه‌فقط در آرژانتین، بلکه برای هر جامعه‌ای که با تبعیض قانونی و محدودیت دست‌به‌گریبان است، اهمیت دارد.