«دراکولا» (Dracula)؛ خونآشامی که از گوشت تاریخ و الگوریتم تغذیه میکند
فیلم «دراکولا» تازهترین اثر رادو جود (Radu Jude)، نه یک اقتباس کلاسیک از افسانه ولاد تسپش است و نه یک بازخوانی مستقیم از روایتهای سینمایی پیشین این خونآشام افسانهای. این فیلم سهساعته، با رویکردی آشفته، طنزی گزنده و ترکیبی شگفتانگیز از ویدئوهای آیفون، تولیدات خام هوش مصنوعی و نشانههای فرهنگی چندصدساله، به سراغ تلاقی هنر، فناوری، و ذات استثمارگرانه بشریت میرود. نتیجه، اثری است که همزمان بهطرز بیپروایی مضحک و بهشکل آگاهانهای هوشمند است.
بنمایه روایی «دراکولا» از یک کارگردان (با بازی آدونیس تانتا) آغاز میشود که پس از شکست فیلم جدیدش در آزمون مخاطبان – با نتیجهای «رضایتبخش اما نه کافی» – از یک بات ترانسیلوانیایی هوش مصنوعی کمک میگیرد تا فیلم و ایدههای خونآشامیاش را نجات دهد. این قصه چهارچوبی میشود برای مجموعهای از چهارده بخش یا وینیت که هرکدام بازتابی از تاریخ، ادبیات و سینما هستند، اما از فیلتر الگوریتمی عبور کردهاند که ظاهراً قرار است خلاق باشد، ولی در واقع مشتی تصاویر و روایات تکهپاره و بازتدوینشده عرضه میکند.
داستان اصلی – که نقش «روایت قاب» را دارد – حول یک تئاتر فرسوده در قلب منطقه توریستی ترانسیلوانیا میگردد، جایی که بازیگران، نسخهای عوامپسند و به ابتذال کشیدهشده از افسانه ولاد را روی صحنه میبرند. دو بازیگر اصلی، «سندو» (گابریل اسپاهیو) و «ومپیرا» (اوآنا ماریا زاهاریا) که در نقش خونآشامهای نمایشی فرسوده و تحقیرشده گرفتارند، یک شب تصمیم میگیرند از این اسارت و از دستان تماشاگرانی که در تعقیبشان با مشعل و چنگک میدوند، بگریزند. این بخش، استعارهای صریح از فرار کارگران از چرخه استثمار است.
هرچند استفاده از تولیدات خام و ناخوشایند تصویری هوش مصنوعی موتور محرک ظاهری فیلم است، اما جود از این فناوری برای گفتن حرفی عمیقتر استفاده میکند: این «تغذیه از گذشته» و «تقطیع تاریخ برای مصرف امروز» اتفاق تازهای نیست. فرهنگ بشری قرنهاست که از گوشت و خون خود وام میگیرد و آن را به مصرف میرساند.
نمونههایی از وینیتها:
- بازسازی «نوسفراتو» اثر مورناو با تزریق پاپآپهای تبلیغاتی و زبالههای اینترنتی.
- بازآفرینی ارگاسمبینشی فیلم «دراکولا» فرانسیس فورد کوپولا با کابوس جنسی الگوریتمی که اندامهایی تازه و خونین به بدنها اضافه میکند.
- ولاد کودک که خانهاش به موزه تبدیل شده و راهنمای تور کوچکترین اهمیتی به حضور او نمیدهد.
- اقتباس خشک اما پایبند به متن از رمان عاشقانه «Just So»، که در نقطه اوج تراژیک خود با شلختگی تصویری هوش مصنوعی خراب میشود.
همه اینها همچون کولاژی از «گذشته خورنده گذشته» عمل میکنند؛ هنر و تاریخ همچون ماده خامی برای بازتولید بیوقفه.
از «اوتروفیا» تا «سرمایه»؛ طیف کامل جنون روایی
- «اوتروفیا»: ولاد در کلینیک جوانسازی دوران چائوشسکو با مادربزرگی در صحنهای عجیب معامله خون در برابر رابطه جنسی میکند – پیوند بلاواسطه پیری، قدرت و میل.
- «سرمایه»: بازگشت ولاد به زندگی بهعنوان مدیرعامل بیرحم یک شرکت بازیسازی که کارگرانش اکانتهای ارتقاءیافته را به بازیکنان تنبل آمریکایی میفروشند. این بخش که در مکان یک اعتصاب کارگری قرن بیستمی فیلمبرداری شده، تراکم بالایی از تلاقی مارکسیسم، نقشآفرینی برخط چندنفره گسترده و طنز سیاسی دارد.
این تنوع باعث شده فیلم همزمان به سراغ فلسفه (ویتگنشتاین، مارکس، اومبرتو اکو)، پاپکالچر (بریتنی اسپیرز) و مضامین بسیار زمینی و اروتیک برود.
تصویربرداری با آیفون، استفاده از لوکیشنهای واقعی ترانسیلوانیا، و ترکیب آن با لایههایی از ویدئوهای بیکیفیت تولیدشده توسط هوش مصنوعی، به فیلم حس «دوختودوز فرهنگی» میدهد. جود عمداً بین تصاویر پالایشیافته و خام، بین تاریخ دستساز و تاریخ ماشینی، تضاد ایجاد میکند.
طنز اروتیک – که پیشتر در آثاری چون «Bad Luck Banging…» هم حضور داشت – اینبار با بیپروایی بیشتری به کار گرفته میشود، گاهی چنان زشت و صریح که مرزی میان شوک و خنده نمیگذارد.
جود در تمام فیلم مشغول وارسی یک ایده بنیادین است: آیا پیشرفت، چیزی جز تکرار شکل دیگری از گذشته است؟ او میگوید فناوریهای امروز – از جمله هوش مصنوعی – فقط آیینهای تازه برای دیدن همان زخمهای کهنهاند. همانطور که «کار مرده» مارکسی به شکل نیروی کار استثمارشده یا خونآشام معاصر برمیگردد، الگوریتمها هم صرفاً ادامه زنجیرهای هستند که قرنهاست بنا شده.
نقاط قوت
- خلاقیت فرمی و ترکیب بیسابقه سینما، تئاتر و تولیدات هوش مصنوعی
- توانایی برقراری ارتباط بین تاریخ، پاپکالچر و نقد اجتماعی
- طنزی گزنده که از ابتذال نمیترسد و آن را به ابزار تفکر بدل میکند
- وینیتهای متنوع که هرکدام لحن و سبک خاص خود را دارند
نقاط ضعف
- زمان سهساعته که با وجود جذابیت، گاهی از ریتم میافتد
- برخی بخشها (مانند اقتباس رمان «Just So») در قیاس با شوک و خلاقیت دیگر قسمتها کمرمق بهنظر میرسند
- طنز اروتیک ممکن است برای همه سلیقهها قابلتحمل نباشد
«دراکولا»ی رادو جود تجربهای است که هم سینما و هم هوش مصنوعی را به مسلخ طنز، فلسفه و تاریخ میکشاند. این فیلم همانقدر که درباره یک خونآشام افسانهای است، درباره هستی خونآشامگونه تمدنی است که از گذشته تغذیه میکند تا همچنان زنده بهنظر برسد. جود با در هم آمیختن بیپروای «رکیک» و «روشنفکرانه»، محدودیتهای نمایش را به چالش میکشد و کاری میکند که مرز بین «زنده» و «مرده»، «هنر» و «مصرف»، روزبهروز مبهمتر بهنظر برسد.
اگر به دنبال اثری هستید که ذهنتان را به چالش بکشد، هم بخنداند و هم برنجاند، و همزمان تصویری بیرحمانه از تکرار تاریخ ارائه دهد، «دراکولا» جادوی عجیب و خاص خود را دارد.
جمع بندی
امتیاز - ۷٫۱
۷٫۱
خوب، اما برای همه جذاب نخواهد بود
«دراکولا»ی رادو جود، با ترکیبی از هوش مصنوعی خام، تاریخ خونچکان و طنزی بیپروا، همزمان اثری شوکآور و اندیشهبرانگیز است که بدون ترس از ابتذال، به قلب تلاقی هنر، فناوری و استثمار میزند.
