خیلیها از کودکی با ۱۲ برج فلکی آشنا شدهاند؛ حمل، ثور، جوزا، سرطان و همینطور تا حوت. اما اگر کمی دقیقتر به مسیر حرکت ظاهری خورشید در آسمان نگاه کنیم، داستان پیچیدهتر و جذابتر میشود: خورشید در طول سال فقط از مقابل ۱۲ صورت فلکی عبور نمیکند؛ از محدوده یک صورت فلکی دیگر هم میگذرد؛ مارافسای یا Ophiuchus.
همین موضوع باعث شده بعضیها از آن با عنوان «برج سیزدهم» یاد کنند؛ لقبی که هم کنجکاویبرانگیز است، هم کمی سوءتفاهمساز.
مارافسای دقیقاً کجای آسمان است؟
صورت فلکی مارافسای میان دو صورت فلکی معروف عقرب و کمان قرار دارد. خورشید هر سال در مسیر ظاهری خود، یعنی همان دایرهالبروج، از مقابل این صورت فلکی هم عبور میکند.
بر اساس مرزبندی رسمی صورتهای فلکی که توسط اتحادیه بینالمللی اخترشناسی / IAU در قرن بیستم تثبیت شد، خورشید تقریباً از حوالی ۳۰ نوامبر تا ۱۸ دسامبر در محدوده مارافسای قرار میگیرد؛ یعنی حدود ۱۸ روز.
نکته جالب اینجاست که خورشید در محدوده صورت فلکی عقرب فقط حدود ۷ روز حضور دارد، اما در مارافسای نزدیک به سه هفته دیده میشود. با این حال، در سیستم سنتی طالعبینی، جایی برای مارافسای در نظر گرفته نشده است.
چرا در زودیاک سنتی فقط ۱۲ برج داریم؟
ریشه زودیاک دوازدهگانه به اخترشناسی و طالعبینی باستانی، بهویژه سنت بابلی، برمیگردد. بابلیها برای سادهتر کردن تقویم و محاسبات، مسیر خورشید را به ۱۲ بخش مساوی ۳۰ درجهای تقسیم کردند؛ هماهنگ با ۱۲ ماه سال.
در این سیستم، «برجها» الزاماً همان مرزهای واقعی صورتهای فلکی در آسمان نبودند؛ بلکه بخشهای نمادین و ریاضی از مسیر خورشید بودند. به همین دلیل، با وجود اینکه مارافسای در مسیر خورشید قرار دارد، وارد فهرست کلاسیک ۱۲ برج نشد.
پس بهتر است بگوییم مارافسای «کشف تازه» نیست؛ این صورت فلکی از دوران باستان شناخته شده بود، اما در تقسیمبندی سنتی طالعبینی، کنار گذاشته شد.
مارافسای؛ مردی با مار در دست
نام Ophiuchus در زبان یونانی به معنای مارگیر یا مارافسا است. در تصویرهای آسمانی، او به شکل مردی دیده میشود که ماری را در دست گرفته است. این شخصیت معمولاً با آسکلپیوس / Asclepius، درمانگر اسطورهای یونان، مرتبط دانسته میشود.
از همینجا ارتباط جالبی با نماد پزشکی شکل میگیرد. نماد اصلی پزشکی، عصای آسکلپیوس است؛ عصایی با یک مار پیچیده به دور آن. البته این نماد را نباید با کادوسئوس، عصای دو مار و بالدار، اشتباه گرفت؛ هرچند در کاربردهای امروزی گاهی این دو با هم قاطی میشوند.
آیا وجود مارافسای یعنی برج تولد ما عوض شده؟
اینجا باید یک مرز مهم را روشن کرد: اخترشناسی با طالعبینی یکی نیست.
از نظر اخترشناسی، خورشید واقعاً از محدوده مارافسای عبور میکند. اما در طالعبینی غربی رایج، برجها بر اساس تقسیمبندی نمادین ۱۲گانه تعریف شدهاند، نه دقیقاً بر اساس مرزهای واقعی صورتهای فلکی.
به همین دلیل، اضافه شدن نام مارافسای به بحثهای عمومی به این معنا نیست که سیستم سنتی ۱۲ برج ناگهان «اشتباه» یا «باطل» شده؛ بلکه نشان میدهد میان آسمان واقعی و تقویم نمادین طالعبینی، تفاوت وجود دارد.
حتی ناسا هم در توضیحاتی که درباره این موضوع منتشر کرده، تأکید کرده بود که برجها را تغییر نداده؛ فقط تفاوت میان صورتهای فلکی واقعی و سیستم طالعبینی را توضیح داده است.
پیشروی اعتدالین؛ آسمان هم ثابت نمانده
یک نکته علمی دیگر هم وجود دارد: زمین مثل یک فرفره کمی تاب میخورد. این حرکت که به آن پیشروی اعتدالین گفته میشود، باعث میشود جایگاه ظاهری خورشید نسبت به پسزمینه ستارگان در طول هزاران سال تغییر کند.
چرخه کامل این حرکت حدود ۲۶ هزار سال طول میکشد. به همین دلیل، آسمانی که بابلیها یا یونانیان باستان میدیدند، دقیقاً با آسمان امروز یکسان نیست. این هم یکی از دلایلی است که مرز میان «برجهای طالعبینی» و «صورتهای فلکی واقعی» را پررنگتر میکند.
مارافسای همان برج سیزدهمِ جنجالی است؛ صورت فلکیای میان عقرب و کمان که خورشید هر سال حدود ۱۸ روز از مقابل آن عبور میکند. اما چون زودیاک سنتی بر پایه ۱۲ بخش مساوی ساخته شده، این صورت فلکی وارد فهرست کلاسیک برجها نشده است.
پس ماجرا این نیست که آسمان ناگهان عوض شده باشد؛ آسمان همیشه همینقدر شلوغ، رازآلود و کمی سرکش بوده است. فقط گاهی ما دیرتر متوجه میشویم که پشت آن ۱۲ نام آشنا، یک مهمان قدیمی هم ایستاده؛ آرام، فراموششده و با ماری در دست.
