مگی جیلنهال در ونیز: سینما ناگزیر سیاسی است
رئیس هیأت داوران جشنواره ونیز، در نخستین نشست خبری خود از نقش همدلی در سینما گفت و نبود زنان فیلمساز در بخش مسابقه را نشانه یک مشکل ساختاری دانست.
سیاست خیلی زود به موضوع اصلی نشست خبری هیأت داوران جشنواره فیلم ونیز تبدیل شد. مگی جیلنهال، رئیس هیأت داوران امسال، در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا سینما باید سیاسی باشد یا نه، با خنده گفت: «خب، انگار باید از همین حالا واردش شویم.» سپس تأکید کرد که از نگاه او، فیلمها «در بنیاد خود و به شکلی گریزناپذیر سیاسیاند».
جیلنهال که فیلمهای «The Lost Daughter» و «The Bride» را در کارنامه کارگردانی خود دارد، این پرسش را در زمینه جنگهای غزه و اوکراین، ناآرامیهای آمریکا و فضای ملتهب جهانی پاسخ داد. او گفت ممکن است این سوال پیش بیاید که در جهانی که با وضعیت اضطراری روبهرو است، چگونه هنوز درباره فیلم حرف میزنیم؛ اما پاسخ او به مفهوم همدلی گره خورده است.
به باور جیلنهال، سینما راهی برای باز کردن دریچهای به درون انسان است تا بتواند همدلی را در خود پیدا کند. او افزود که باید امکان شنیده شدن برای همه سوژهها و همه فیلمسازان فراهم باشد؛ حتی وقتی آثار به آدمهایی میپردازند که از نظر اخلاقی فاسد یا آزاردهنده به نظر میرسند. جیلنهال گفت: «شنیدن داستان چنین آدمهایی هم میتواند فرصتی باشد تا همدلی را در نسبت با آنها جستوجو کنیم. من اینجا هستم که با ذهنی باز و از سر کنجکاوی نگاه کنم.»
موضوع دیگری که در نشست مطرح شد، سهم اندک زنان در بخش مسابقه اصلی ونیز بود. در میان فیلمهای نامزد شیر طلایی، تنها «Woman Unknown» به کارگردانی می ال-توخی، فیلمساز دانمارکی-مصری، بهطور کامل توسط یک زن ساخته شده است. جیلنهال ابتدا با طعنه گفت: «ظاهراً بالاخره روشن شده که مردها فیلمهای بهتری از زنها میسازند.» اما بلافاصله لحن جدیتری گرفت و گفت مشکل، ساختاری است؛ زیرا زنان برای تأمین سرمایه فیلمهایشان با موانع بیشتری روبهرو هستند.
آلبرتو باربرا، مدیر هنری جشنواره ونیز، در این میان یادآوری کرد مستند «Naza» که یووال آبراهام و راشل زور، سازندگان «No Other Land»، آن را بهطور مشترک کارگردانی کردهاند، اندکی پیش از جشنواره به فهرست مسابقه اضافه شده است. با این حال، جیلنهال بر نکته اصلی خود پافشاری کرد و پرسید: «آیا ممکن نیست زنها، بهدلیل تجربه متفاوتشان از زندگی در جهان، بخواهند فیلمهایی بسازند که همیشه از سوی ساختار موجود، هنر والا تلقی نمیشود؟ چه کسی تصمیم میگیرد چه چیزی خوب است و چه چیزی ارزشمند؟»
انتخاب جیلنهال بهعنوان رئیس هیأت داوران نیز از نظر او معنایی ویژه دارد. او ریاست هیأتی هفتنفره را بر عهده دارد که اعضای آن عبارتاند از کوثر بنهنیه، فیلمساز تونسی؛ جانی تو، کارگردان هنگکنگی؛ شهر بانو سادات، فیلمساز افغان؛ زاویه ژیانولی، کارگردان فرانسوی؛ دنیل بلومبرگ، آهنگساز بریتانیایی؛ و فرانچسکو کازتی، پژوهشگر ایتالیایی سینما. جیلنهال در نشست خبری به نمایندگی از این گروه حاضر شد و دیگر داوران در میان حاضران نشسته بودند.
برگزاری همین نشست خبری تا روزهای اخیر در هالهای از ابهام بود. جشنواره ابتدا به دلیل آنچه «مشکلات برنامهریزی» خوانده شد، احتمال لغو نشست سنتی هیأت داوران را مطرح کرد؛ تصمیمی که برخی آن را تلاشی برای دور نگه داشتن داوران از پرسشهای سیاسی تعبیر کردند. پس از واکنشهای انتقادی، جشنواره اعلام کرد تداخلهای برنامهای برطرف شده و نشست برگزار خواهد شد.
این تنشها در شرایطی شکل میگیرد که جشنوارههای بینالمللی سینما بیش از گذشته به میدان پرسشهای سیاسی تبدیل شدهاند. بازیگران، فیلمسازان و داوران بارها درباره جنگها، غزه، سیاست آمریکا و رشد جریانهای راست افراطی مورد سوال قرار گرفتهاند. اوایل امسال نیز در جشنواره برلین، ویم وندرس، رئیس هیأت داوران، در پاسخ به پرسشهایی درباره مسائل خاورمیانه گفته بود فیلمسازان باید «از سیاست دور بمانند». این جمله واکنشهای تندی برانگیخت و تریشیا تاتل، مدیر هنری برلیناله، ناچار شد علناً از حق هنرمندان برای انتخاب سکوت یا موضعگیری سیاسی دفاع کند. ونیز امسال نیز در فضایی بهشدت ملتهب آغاز شده است.
آلبرتو باربرا نیز انتخاب امسال ونیز را سیاسیترین گزینش جشنواره در سالهای اخیر توصیف کرده است؛ فهرستی از فیلمها که به جنگ، فلسطین، مهاجرت، بحران اقلیمی، تشدید تنشهای اجتماعی و محدود شدن آزادیها میپردازند. او پیش از آغاز جشنواره گفت ونیز باید فضایی برای آزادی بیان بماند؛ جایی برای حفاظت از صدای هنرمندان و شکلگیری گفتوگو، تقابل نظر و مواجهه میان آثار، منتقدان و مخاطبان.
سخنان جیلنهال نشان میدهد پرسش اصلی دیگر این نیست که سیاست جایی در سینما دارد یا نه؛ سیاست، چه در انتخاب سوژهها، چه در امکان تأمین بودجه و چه در حق دیده شدن، از پیش در سازوکار سینما حضور دارد. شاید ارزش واقعی جشنوارهای مانند ونیز نیز در همین باشد که به جای پاک کردن این تنشها از قاب، امکان دیده شدن و گفتوگو درباره آنها را حفظ کند.
