اسلنگ «بوژی» (Bougie): چگونه «بورژوازی» به یک واژه منفی تبدیل شد؟

به گفته واژه‌شناسان فرهنگ لغت مریام–وبستر (Merriam-Webster)، واژه «بورژوا» (Bourgeois، تلفظ: boor·jwa) احتمالاً آن معنایی را که بیشتر آمریکایی‌ها تصور می‌کنند، ندارد. در ذهن بسیاری، هر چیز فرانسوی معادل «شیک»، «لوکس» و «اعیانی» است، اما حقیقت این است که «بورژوا» اصلاً به طبقه بالای جامعه اشاره نمی‌کند.

در اصل، این واژه به چیزی معمولی، پایه‌ای و حتی کسل‌کننده نسبت داده می‌شود؛ مثل یک زندگی طبقه متوسط بی‌هیجان. به بیان ساده، اگر کسی بگوید «سلیقه‌ات بورژوایی است»، بهتر است آن را تعریف تلقی نکنید! برای درک بهتر، باید ببینیم این واژه چگونه شکل گرفت و چطور نسخه اسلنگ آن، یعنی «بوژی» (Bougie / Boujee)، وارد زبان روزمره شد.

ریشه‌های فرانسوی «بوژی»

معنای اولیه «بورژوا» از واژه فرانسوی بورگ (Bourg) می‌آید؛ به‌معنای شهرک بازاری یا سکونتگاه محصور. در قرون وسطی، بورژواها کسانی بودند که در این شهرک‌ها زندگی می‌کردند.

از آنجا که شهرنشینان از نظر اقتصادی یک پله بالاتر از دهقانان کشاورز بودند، بورژواها نخستین گروهی به شمار می‌آمدند که به نوعی جایگاه طبقه متوسط پیدا کردند.

اما تا قرن هفدهم، واژه «بورژوا» رنگ‌وبویی انتقادی و طعنه‌آمیز گرفت. نمایشنامه‌نویس مشهور فرانسوی مولیر (Molière) در سال ۱۶۷۰ کمدی-موزیکالی به نام «بورژوای اشراف‌زده» («Le Bourgeois Gentilhomme» / The Bourgeois Gentleman) نوشت. این نمایش، مردی ساده‌دل از طبقه متوسط را به سخره می‌گیرد که با استخدام معلم‌ها و مشاوران مد، می‌کوشد خود را به طبقه اشراف بچسباند.

بورژواها؛ شروران (آدم‌بدها) در نگاه مارکسیستی

در قرن نوزدهم، «بورژوا» از یک کنایه اجتماعی به مفهومی محوری در یک جنبش سیاسی انقلابی تبدیل شد. در سال ۱۸۴۸، کارل مارکس (Karl Marx) فیلسوف آلمانی، کتاب معروف «مانیفست کمونیست» (The Communist Manifesto) را منتشر کرد. او معتقد بود جوامع صنعتی سرمایه‌داری درگیر جنگ طبقاتی هستند.

در این روایت:

• قهرمانان: پرولتاریا (Proletariat) یا طبقه کارگر
• ضدقهرمانان: بورژوازی (Bourgeoisie)؛ سرمایه‌دارانی که «ابزار تولید» را در اختیار داشتند

مارکس که به زبان آلمانی می‌نوشت، از اصطلاح «bürgerliche Gesellschaft» استفاده کرد که گاه به «جامعه مدنی» و گاه به «جامعه بورژوایی» ترجمه شده است. در هر دو حالت، اتهام روشن بود: بورژوازی با سود بردن از کار کارگران، آن‌ها را استثمار می‌کند. در نگاه مارکسیستی، بورژوازی دشمن بود و باید سرنگون می‌شد.

«بوشوا» (Bushwa)؛ وقتی آمریکایی‌ها کلمه را له کردند!

اوایل قرن بیستم، وقتی ایده‌های مارکسیستی به آمریکا رسید، اتحادیه‌ای رادیکال به نام کارگران صنعتی جهان (Industrial Workers of the World – IWW) که به وابلی‌ها (Wobblies) معروف بودند، از طبقه کارگر دفاع می‌کردند.

طبق گزارش پاتریشیا اوکانر (Patricia O’Conner) و استوارت کلرمن (Stewart Kellerman)، وابلی‌ها واژه عامیانه «بوشوا» (Bushwa) را به‌عنوان نسخه آمریکایی و تحقیرآمیز «بورژوا» ساختند.

در متون آن دوره، «بوشوا» به جامعه‌ای اطلاق می‌شد که از نظر وابلی‌ها، اخلاقیاتش ریاکارانه و توخالی بود. جالب‌تر اینکه این واژه خیلی زود وارد زبان عمومی شد و معنایی شبیه نسخه ملایم «چرند و مزخرف» (Bullshit) پیدا کرد.

فرهنگ لغت رندوم هاوس اسلنگ آمریکایی (Random House Dictionary of American Slang) اولین کاربرد این معنا را در سال ۱۹۰۶ در نشریه National Police Gazette ثبت کرده است؛ جایی که «بوشوا» به معنای «هوای داغ» و حرف پوچ به کار رفته بود.

آیا «بوژی» بودن چیز بدی است؟

در فرهنگ عامه سیاه‌پوستان آمریکا (Black Popular Culture)، نسخه‌ای تازه از بورژوا شکل گرفت. دست‌کم از سال ۱۹۸۰ که گلادیس نایت و گروه پیپس (Gladys Knight & The Pips) آهنگ دیسکوی معروف «Bourgie, Bourgie» را منتشر کردند. این ترانه درباره فردی است که «از آن‌طرف خط راه‌آهن» آمده و حالا با لباس‌های شیک، پول تازه و ماشینی براق با سانروف، ثروتش را به رخ می‌کشد.

در قرن بیست‌ویکم، اسلنگ «بوژی» (Bougie / Bourgie / Boujee) دوباره به معنایی برگشته که مولیر هم آن را می‌شناخت: طعنه‌ای بازیگوشانه به افرادی نوکیسه یا رو به بالا با سلیقه‌های طبقه متوسطِ متمایل به بالا.

البته همیشه هم شوخی‌آمیز نیست؛ گاهی «بوژی» به‌طور جدی برای متهم‌کردن کسی به تظاهر، تصنع و ادااطوار به کار می‌رود.

نسخه «بوژی» (Boujee) با آهنگ هیپ‌هاپ معروف «Bad and Boujee» از گروه میگوس (Migos) شهرت جهانی پیدا کرد. این ترانه و موزیک‌ویدئویش، زندگی لوکس و ثروت تازه‌به‌دست‌آمده را با افتخار به نمایش می‌گذارد: لباس‌های طراحان معروف، شامپاین و حتی غذا در جعبه‌های فست‌فود شنل (Chanel).

اما در خود فرانسه چه خبر است؟

جالب اینجاست که در فرانسه امروز، «بورژوا» اصلاً توهین محسوب نمی‌شود. به گفته کمیل شوالیه–کارفیس (Camille Chevalier-Karfis)، معلم زبان و فرهنگ فرانسه و اهل پاریس، بورژوا بودن یعنی:

• استایل بی‌دردسر و طبیعی
• رفتار و آداب اجتماعی خوب
• تحصیلات مناسب
• و شاید یک خانه روستایی برای فرار از شهر در آخر هفته‌ها

دشمن واقعی بورژواهای فرانسوی، نوکیسه‌ها یا نودولتان (Nouveau Riche) هستند؛ کسانی که ثروتشان را به شکلی زننده و اغراق‌آمیز به نمایش می‌گذارند.

شوالیه–کارفیس می‌گوید در فرانسه سه نوع بورژوا وجود دارد:

1. بورژواهای پاریسی (Parisian Bourgeois): «گل سرسبد» جامعه، نزدیک به اشراف و بسیار ثروتمند
2. بورژواهای شهرستانی (Bourgeois de Province): وکلا، پزشکان و طبقه متوسط حرفه‌ای
3. خرده‌بورژوا (Petite Bourgeois): افراد خوداشتغال مثل مغازه‌داران و صنعتگران

به گفته او، هر سه گروه از کدها و هنجارهای مشترک بورژوایی پیروی می‌کنند.

نکته فنی آخر …

بد نیست تفاوت این دو واژه را دقیق بدانیم:

• بورژوا (Bourgeois): می‌تواند اسم یا صفت باشد و به یک فرد طبقه متوسط یا رفتار و سلیقه او اشاره کند.
• بورژوازی (Bourgeoisie): فقط اسم است و به کل طبقه متوسط به‌عنوان یک گروه اجتماعی اشاره دارد، نه یک فرد خاص.

در نهایت، مسیری که «بورژوا» از یک واژه خنثی جغرافیایی تا یک توهین سیاسی و سپس یک اسلنگ فرهنگی طی کرده، نشان می‌دهد چگونه زبان، سیاست و فرهنگ عامه دست‌به‌دست هم می‌دهند تا معنای کلمات را دگرگون کنند.