امروزه برای ما کاملاً بدیهی است که در شب سال نو میلادی (New Year’s Eve)، از چند ثانیه مانده به نیمهشب با هیجان فریاد بزنیم: «۱۰، ۹، ۸…». اما حقیقتی شگفتانگیز در پس این رسم وجود دارد: تا دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، تقریباً هیچکس برای هیچچیزی — حتی سال نو — شمارش معکوس نمیکرد.
جشن گرفتن سال نو، بوسه نیمهشب و شادی جمعی وجود داشت، اما شمارش معکوس به شکل امروزی، نه. پس چه شد که این عمل از پدیدهای تقریباً ناشناخته، به بخشی جداییناپذیر از زندگی مدرن و بهویژه مراسم سال نو تبدیل شد؟ و چرا امروز اینقدر به آن وابستهایم؟
شمارش معکوس؛ میان «آغاز» و «پایان»
شمارشهای معکوس امروزی کارکردهای متفاوتی دارند، اما میتوان آنها را به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
۱. شمارش معکوس زایشی
در این نوع، با تمام شدن زمان، همهچیز از نو آغاز میشود. شمارش معکوس شب سال نو دقیقاً از همین جنس است. انتظار برای سال جدید، همراه با پیشبینیها، تصمیمهای تازه، جشنها و امید است. این شمارشها ماهیتی خوشبینانه و سازنده دارند.
۲. شمارش معکوس آخرالزمانی
در این نوع، پایان زمان مساوی است با فاجعه. امروزه نمونههای آن را زیاد میبینیم:
- شمارش معکوس تا ظهور یک سویه جدید کووید-۱۹
- شمارش معکوس تا یک فاجعه طبیعی
- یا حتی یک حمله
نکته مهم این است که هر دو نوع شمارش معکوس در عصر اتم شکل گرفتند.
عصر اتم و تولد ترسهای وجودی
هرچند فاجعه همیشه بخشی از زندگی بشر بوده، اما تهدید نابودی هستهای (Nuclear Annihilation) در میانه قرن بیستم، ترسی فراگیر و وجودی ایجاد کرد. یکی از نمادهای ماندگار این ترس، ساعت آخرالزمان (Doomsday Clock) است که در سال ۱۹۴۷ توسط بولتن دانشمندان اتمی (Bulletin of the Atomic Scientists) معرفی شد. این ساعت بهصورت نمادین نشان میدهد که بشر تا چه اندازه به «آخرالزمان» نزدیک شده است.
در همین دوران، دانشمندان اتمی بودند که اصطلاح «شمارش معکوس» (Count Down) را وارد فرهنگ عمومی آمریکا کردند. در گزارشی از روزنامه San Francisco Examiner در سال ۱۹۵۳ درباره آزمایش بمب اتمی در صحرای نوادا آمده است که یک مقام رسمی از طریق بلندگو اعلام میکرد: «۱۰ ثانیه مانده، ۵ ثانیه مانده، ۴ ثانیه مانده…» تا لحظه انفجار.
از انفجار اتمی تا سینمای هیچکاک
چند سال بعد، آلفرد هیچکاک (Alfred Hitchcock) این تجربه هولناک را «خانگی» کرد. در فیلم تلویزیونی «ساعت چهار» (Four O’Clock) محصول ۱۹۵۷، شمارش معکوس بمب اتمی به زیرزمین یک خانه حومهشهری منتقل میشود؛ جایی که مواد منفجره در حال شمارش ثانیهها تا انفجارند.
شمارشهای معکوس تلویزیونی دهه ۱۹۵۰ — چه واقعی و چه داستانی — تجربهای ترسناک بودند: زمان کش میآمد، متراکم میشد و در نهایت، به پایان میرسید.
نقطه عطف: فضا و تولد امید
اما در ۵ مه ۱۹۶۱، شمارش معکوس برای نخستین بار معنایی کاملاً مثبت پیدا کرد. حدود ۴۵ میلیون آمریکایی از تلویزیون شاهد شمارش معکوس پرتاب نخستین پرواز سرنشیندار فضایی آمریکا بودند. پس از پرتاب موفق، فضانورد آلن شپرد (Alan Shepard) گفت: «پرواز انجام شد و ساعت آغاز به کار کرد.»
اینبار، برخلاف شمارشهای آخرالزمانی، زمان به پایان نرسید؛ بلکه یک ساعت جدید شروع شد.
ریشه فضایی شمارش معکوس
جالب است بدانیم شمارش معکوس پرتاب موشکها ریشه در جمهوری وایمار (Weimar Republic) آلمان دارد. در فیلم علمی–تخیلی «زن در ماه» (Woman in the Moon) ساخته فریتس لانگ (Fritz Lang) در سال ۱۹۲۹، برای نخستین بار شمارش معکوس طولانی پرتاب موشک به ماه به تصویر کشیده شد؛ چیزی که تا آن زمان نه دیده شده بود و نه شنیده.
این فیلم تأثیر عمیقی بر دانشمندان موشکی آلمان گذاشت؛ دانشمندانی که پس از جنگ جهانی دوم (World War II) به ستون فقرات برنامه فضایی آمریکا تبدیل شدند. یکی از مشاوران فیلم، ویلی لی (Willy Ley)، بعدها به آمریکا مهاجرت کرد و در ناسا (NASA) نقش مهمی در سازماندهی پرتابهای فضایی داشت.
آپولو ۱۱ و تثبیت شمارش معکوس زایشی
در دهه ۱۹۶۰، هر پرتاب موشک تلویزیونی، بار مثبت شمارش معکوس را تقویت کرد؛ تا اینکه در ۱۶ ژوئیه ۱۹۶۹، دستکم ۵۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان شاهد شمارش معکوس و پرتاب آپولو ۱۱ (Apollo 11) بودند؛ مأموریتی که انسان را برای نخستین بار به ماه برد.
در این لحظه تاریخی، الگوی شمارش معکوس زایشی به شکلی ماندگار در حافظه جمعی بشر حک شد: شمارش، هیجان، صفر، و سپس تحقق یک هدف بزرگ و دگرگونکننده.
ورود شمارش معکوس به فرهنگ عامه
در دهه ۱۹۷۰، شمارش معکوس از سایتهای آزمایش اتمی و مأموریتهای فضایی وارد رادیو و تلویزیون شد و از فضای نیهیلیستی انفجار بمب فاصله گرفت.
نمونهها:
- برنامه موسیقی استرالیایی «کانتداون» (Countdown) از سال ۱۹۷۴
- برنامههای مشابه در آمریکا و اروپا که آهنگها را از پایین به بالا رتبهبندی میکردند
- مسابقه تلویزیونی بریتانیایی «کانتداون» (Countdown) که شرکتکنندگان باید پیش از پایان زمان، مسئله حل میکردند
در این برنامهها، زمان دشمنی بود که میشد بر آن غلبه کرد؛ درست برخلاف شمارشهای آخرالزمانی.
تولد شمارش معکوس سال نو
آمریکاییها از دهه ۱۸۹۰ سال نو را بهصورت عمومی جشن میگرفتند؛ با ناقوس کلیساها و بعدتر پخش رادیویی. در ۱۹۰۸، برای نخستین بار گوی سال نو میدان تایمز (Times Square Ball) پایین آمد. اما شمارش معکوس هنوز وجود نداشت.
نخستین شمارش معکوس ثبتشده به اواخر دهه ۱۹۵۰ بازمیگردد. گوینده رادیویی بن گراوئر (Ben Grauer) در ثانیههای پایانی سال ۱۹۵۷ گفت: «۵-۴-۳-۲-۱… سال ۱۹۵۸ اینجاست.» اما جمعیت همراهی نکرد.
در دهه ۱۹۶۰، او تلاش کرد این رسم را در تلویزیون جا بیندازد، اما باز هم مردم فقط تشویق میکردند، نه شمارش. نقطه عطف، برنامه «شب سال نو راکین دیک کلارک» (Dick Clark’s New Year’s Rockin’ Eve) بود که از ۱۹۷۳ پخش شد.
باورکردنی نیست، اما تحقیقات تاریخی نشان میدهد که تا ثانیههای پایانی سال ۱۹۷۹، جمعیت میدان تایمز هرگز با هم شمارش معکوس نکرده بود. در آن لحظه، مشخص شد که فرهنگ شمارش معکوس رسماً متولد شده و ماندگار است.
دهههای بعد؛ از هزاره تا امروز
در دهه ۱۹۸۰:
- ساعتهای شمارش معکوس در میدان تایمز نصب شدند
- گرافیکهای تلویزیونی زمان باقیمانده تا نیمهشب را نشان دادند
با نزدیک شدن به سال ۲۰۰۰، ساعتهای شمارش معکوس هزاره در سراسر جهان ظاهر شدند؛ همراه با ترسهای آخرالزمانی و وحشت از مشکل سال ۲۰۰۰ (Y2K).
در قرن بیستویکم، شمارشهای معکوس مدام میان آغاز و فاجعه در نوساناند:
- شمارش معکوس المپیک
- ساعت اقلیم (Climate Clock) در میدان یونیون نیویورک (Union Square)
- شمارش معکوس تولد، عروسی، یا حتی رسیدن اتوبوس و مترو
هدف همه آنها یکی است: کاهش بیصبری، جایگزینی عدمقطعیت با انتظار، و پر کردن زمان خالی با عدد و ثانیه.
چرا هنوز میشماریم؟
امروز، شمارشهای معکوس ما همچنان بین امید به آغاز تازه و ترس از پایان در رفتوآمدند. وقتی سالی جای خود را به سال دیگر میدهد، دقیقاً نمیدانیم منتظر چه هستیم. شاید به همین دلیل است که برخی شمارشها با تردید همراهاند.
با این حال، بسیاری از ما هنوز میخواهیم به شمارش زایشی بپیوندیم؛ همانگونه که جمعیت میدان تایمز در سال ۱۹۷۹ با فریاد «سال نو مبارک» شادی کرد — شادمانی از اینکه ساعت، دوباره از نو شروع میشود.
