بررسی علمی باورهای نادرست سلامت: از ویتامین سی تا رنگ‌های خوراکی و واکسن‌ها

دکتر آندریا لاو (Dr. Andrea Love)، دانشمند زیست‌پزشکی در یک ویدئو به بررسی ادعاهای نادرست حوزه سلامت و واقعیت‌ها پرداخت. بیایید به سؤالات شما از اینترنت پاسخ دهیم. «حمایت از علم در برابر شبه‌علم» …

آیا باید فقط موادی را بخوریم که نامشان را می‌دانیم یا تلفظ می‌کنیم؟

چامات نوشته: «به پسرم توصیه کردم که موقع خرید مواد غذایی مواد تشکیل‌دهنده را بخواند. اگر نمی‌دانی چیست یا نمی‌توانی تلفظش کنی، نخر و نخور.»
واقعیت این است که توانایی تلفظ یک واژه هیچ ارتباطی با ماهیت آن ندارد. خود من سال‌ها طول کشید تا تلفظ «آسایی» (acai) را یاد بگیرم، اما این به معنای مضر بودن آن نیست. مثلاً این ترکیب:
۵R-1S-1,2-dihydroxyethyl-3,4-dihydroxyfuran-25H-one
اگر روی برچسب مواد غذایی ببینید، احتمالاً با منطق چامات می‌ترسید، اما نام رایج آن فقط «ویتامین سی» است! نام‌های شیمیایی اطلاعات علمی مهمی درباره تعداد مولکول‌ها، ساختار و ویژگی‌های آن به دانشمندان می‌دهد.
این منطق که باید از مواد غذایی با نام‌های شیمیایی ناآشنا یا غیرقابل تلفظ پرهیز کنیم، نمونه‌ای از «کميوفوبیا» (chemophobia، ترس غیرمنطقی از مواد شیمیایی) است؛ رویکردی که صنعت سلامت‌بخش برای ترساندن مردم و سوق دادن آن‌ها به خرید محصولات گران‌تر استفاده می‌کند، در حالی که بسیاری از این مواد هیچ خطری ندارند.

لیست دوازده ماده آلوده و واقعیت درباره سموم کشاورزی

کاربری پرسیده: «لیست دوازده ماده آلوده را دیده‌اید؟ باید چه چیزی به خانواده‌مان بدهیم؟»
این لیست هر سال توسط گروه کاری محیط زیست (Environmental Working Group/EWG) منتشر می‌شود و مدعی است که دوازده میوه و سبزی پرمصرف، آلوده‌ترین محصولات کشاورزی هستند و باید از آن‌ها دوری کرد. اما این فهرست مردم را از مصرف میوه‌ها و سبزیجات سالم و مغذی، که نصف قیمت محصولات ارگانیک هستند، می‌ترساند تا آن‌ها را به خرید نسخه‌های ارگانیک سوق دهد.
مثلاً طبق این لیست، اسفناج آلوده‌ترین ماده است. اما میزان اسفناجی که باید مصرف کنید تا به آستانه خطر سموم برسید، ۶۵ کیلوگرم است. گزارش سالانه سازمان کشاورزی ایالات متحده (USDA) نشان می‌دهد که در ۹۹٪ محصولات آزمایش‌شده، باقی‌مانده سموم بسیار پایین‌تر از حد مجاز است.

آیا شامپانزه‌ها سرطان نمی‌گیرند؟

کاربری پرسیده: «۴۰٪ انسان‌ها به سرطان مبتلا می‌شوند اما شامپانزه‌ها که ۹۹٪ ژن‌های ما را دارند، به ندرت می‌گیرند؛ چرا؟»
در واقع شامپانزه‌ها هم به سرطان مبتلا می‌شوند. سرطان عمدتاً بیماری سالمندی است و میانگین سن ابتلا به سرطان در انسان ۶۰ سال است. شامپانزه‌ها در طبیعت فقط ۲۵ تا ۳۳ سال عمر می‌کنند؛ در اسارت که تا ۵۰ سال عمر می‌کنند، سرطان می‌گیرند. همچنین ژن‌های سرکوبگر تومور مانند P53 (پی۵۳) در انسان و شامپانزه متفاوت عمل می‌کند که این هم تأثیر دارد.

رنگ خوراکی قرمز ۴۰ (Red Dye 40)؛ آیا سمی است؟

رنگ قرمز ۴۰ (Red 40) در انواع خوراکی‌ها، نوشیدنی‌ها و داروها استفاده می‌شود تا اشتباه مصرف نشوند یا کودکان بتوانند داروی خود را تشخیص دهند. میزان مجاز مصرف روزانه این رنگ در آمریکا، ژاپن، اروپا، کانادا و استرالیا ۷ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است و حتی اگر کل غذای روزانه‌تان فقط آب‌نبات قرمز باشد، از این مقدار فراتر نمی‌روید.
اگر این رنگ‌ها حذف شوند، با مواد رنگی دیگر جایگزین می‌شوند؛ مثلاً «کوچینیل» (cochineal) که از حشرات گرفته می‌شود و برای گیاه‌خواران، و برخی باورمندان مناسب نیست و حساسیت‌زایی بالایی دارد. پس مشکل فقط جابجا می‌شود، نه حل.

MAHA چیست؟

MAHA مخفف شعار ناکام کمپین ریاست‌جمهوری رابرت اف. کندی جونیور است: «آمریکا را دوباره سالم کنیم» (Make America Healthy Again).

آیا ویتامین سی با دوز بالا قاتل سرطان است؟

خیر. ویتامین C (آسکوربیک اسید/ascorbic acid) برای بدن مهم است اما ادعای کشنده بودن آن برای سلول‌های سرطانی فقط در مطالعات آزمایشگاهی دیده شده و در بدن انسان تأیید نشده است. اگر بیش از حد مصرف کنید، فقط از طریق ادرار دفع می‌شود. باور به این ادعا باعث می‌شود برخی افراد درمان‌های اثبات‌شده سرطان را کنار بگذارند و بیماری‌شان پیشرفت کند.

آیا فلوراید (Fluoride) آب خطرناک است؟

خیر، فلوراید عنصری طبیعی است که برای سلامت دندان مفید است. میزان فلوراید در آب آشامیدنی آمریکا ۰.۷ قسمت در میلیون است. برای مسمومیت با فلوراید باید روزانه ۳۵۷ لیتر آب بنوشید! داده‌های ۷۵ ساله نشان می‌دهد فلوراید از پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کند. مطالعاتی که مدعی تاثیرات منفی فلوراید بر IQ (آی‌کیو) هستند، سایر عوامل محیطی مانند آرسنیک (arsenic) یا آزبست (asbestos) را نادیده گرفته‌اند.

آیا هورمون‌های موجود در شیر مضرند؟

شیر همیشه حاوی هورمون‌هایی است که بدن گاو تولید می‌کند. گاهی به گاوها هورمون «بُواین سوماتوتروپین» (bovine somatotropin) برای افزایش تولید شیر داده می‌شود که تنها در گاو اثر دارد و هیچ تأثیری بر انسان ندارد. پاستوریزاسیون شیر هم هورمون‌ها را غیرفعال می‌کند.

آیا واکسن mRNA (ام‌آرنان‌ای) ساختار DNA (دی‌ان‌ای) را تغییر می‌دهد؟

خیر، واکسن‌های mRNA (مانند واکسن کرونا) به هیچ وجه وارد هسته سلول یا DNA نمی‌شوند. mRNA فقط دستور ساخت پروتئین را می‌دهد و بعد تجزیه می‌شود. برخی به مقاله‌ای استناد می‌کنند که در آن سلول‌های کبدی سرطانی (با آنزیم خاصی به نام LINE-1) استفاده شده اما این شرایط در بدن انسان وجود ندارد و در مطالعات بالینی بزرگ هیچ تغییری در DNA دیده نشده است.

آیا دیابت کودکان شایع است؟

خیر، فقط ۰.۳۵٪ افراد زیر ۲۰ سال دیابت دارند که ۸۶٪ آن‌ها دیابت نوع یک (یک بیماری خودایمنی) است. تنها ۰.۰۴۶٪ کودکان دیابت نوع دو دارند.

چگونه در دام شبه‌علم نیفتیم؟

شبه‌علم اغلب زبان علمی دارد اما شواهد ندارد. مراقب واژه‌هایی مثل «تقویت ایمنی» (immune-boosting)، «سلامت مغز» (brain health) و غیره باشید که معمولاً پشتوانه علمی ندارند. منابع را بررسی کنید و به یک مقاله منفرد اعتماد نکنید؛ اگر قرار باشد انقلابی رخ دهد، در مجلات تخصصی، نه رسانه‌های عمومی منتشر خواهد شد.

آیا باید غیر دیابتی‌ها قند خون خود را دائماً رصد کنند؟

خیر، دستگاه‌های پایش مداوم قند خون برای غیر دیابتی‌ها سودی ندارند. قند خون افراد غیر دیابتی معمولاً بین ۸۰ تا ۱۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر است و بدن خودش آن را تنظیم می‌کند. هیچ مدرک علمی مبنی بر سود این کار برای پیشگیری از دیابت وجود ندارد.

آیا آمریکای دوران کندی سالم‌تر بود؟

خیر، در گذشته عمده مرگ‌ومیر به دلیل بیماری‌های عفونی بود و متوسط عمر ۴۷ سال بود. امروز به لطف واکسن، آنتی‌بیوتیک، بهداشت و درمان، مردم عمر طولانی‌تر و سالم‌تری دارند.

آیا نظریه میکروب‌زدایی (Germ theory denialism) درست است؟

خیر، نظریه میکروب‌زدایی (germ theory denialism) می‌گوید بیماری‌ها ناشی از میکروب نیستند که کاملاً رد شده است. داده‌های بیش از ۲۰۰ سال اخیر ثابت می‌کند بسیاری از بیماری‌ها توسط میکروب‌ها ایجاد می‌شوند و با واکسن و درمان قابل پیشگیری یا درمان‌اند.

آیا درمان‌های تزریقی و قطره‌ای ویتامینی (IV lounge/drip bars) مفیدند؟

خیر، این مکمل‌های تزریقی تنظیم نشده‌اند و ممکن است نه تنها بی‌اثر بلکه خطرناک باشند. احساس بهبودی اغلب به دلیل دریافت مایعات (هیدراسیون/hydration) است نه مواد تزریقی. تغذیه سالم و نوشیدن آب کافی بهترین راه است.

آیا واکسن‌ها ایمن هستند؟

ریسک عوارض واکسن بسیار کمتر از ریسک تصادف رانندگی است. عوارض خفیف (واکنش‌زایی/reactogenicity) نشانه عملکرد سیستم ایمنی هستند. عوارض جدی بسیار نادرند (کمتر از یک در صدهزار). واکسن آبله باعث ریشه‌کنی آبله شد، واکسن سرخک مرگ‌ومیر را ۹۹٪ کاهش داد. امتناع از واکسن موجب بازگشت برخی بیماری‌ها شده است.

طب سوزنی (Acupuncture)؛ علم یا تلقین؟

مطالعات تصادفی‌شده و کور نشان می‌دهد اثر طب سوزنی بیشتر ناشی از «پلاسبو» (placebo، تلقین) است تا درمان واقعی. بازار بزرگی برای طب سوزنی وجود دارد اما شواهد علمی قوی برای اثربخشی آن وجود ندارد.

آیا پیه گاو از روغن‌های گیاهی سالم‌تر است؟

خیر، پیه گاو (beef tallow) سرشار از اسیدهای چرب اشباع (saturated fatty acids) مثل میریستیک اسید (myristic acid) و پالمیتیک اسید (palmitic acid) است. رژیم غذایی سرشار از چربی اشباع خطر بیماری قلبی و کلسترول بد (LDL) را افزایش می‌دهد. روغن‌های گیاهی تصفیه‌شده، سالم‌تر هستند و شواهد علمی فراوانی این را نشان می‌دهد.

کلرین دی‌اکسید (Chlorine dioxide) و «محلول معدنی معجزه‌گر» (Miracle Mineral Solution) چیست؟

کلرین دی‌اکسید یک ماده شیمیایی صنعتی است که به اشتباه به عنوان درمان همه‌چیز معرفی شده اما حتی در دوز کم می‌تواند مسمومیت شدید ایجاد کند. هیچ نهاد علمی یا پزشکی استفاده از آن را توصیه نمی‌کند.

چرا به نوزادان واکسن هپاتیت B (بی) می‌زنند؟

برخلاف باور غلط، هپاتیت B فقط بیماری جنسی نیست و می‌تواند هنگام تولد یا تماس با مایعات بدن منتقل شود. ۹۰٪ عفونت‌های کودکی مزمن می‌شوند و علت ۶۰٪ سرطان‌های کبد هستند. با واکسن، شیوع هپاتیت B مزمن زیر ۰.۱٪ و عفونت‌های حاد ۸۲٪ کاهش یافته است.

قارچ یال شیر (Lion’s mane) و کارایی مغزی

شواهد تأییدکننده اثرات مثبت قارچ یال شیر (lion’s mane mushroom) بر مغز فقط در مطالعات حیوانی و سلولی دیده شده و در انسان اثبات نشده است. بسیاری از محصولات، این قارچ را با قهوه فوری مخلوط می‌کنند و اثر مثبت را به قارچ نسبت می‌دهند، نه به کافئین قهوه.

آیا خوردن شبانه غذا مضر است؟

بدن ما بر اساس ریتم شبانه‌روزی تنظیم می‌شود و شب‌ها حساسیت به انسولین کمی کاهش می‌یابد، اما اگر کالری اضافه مصرف نکنید، تفاوت چشمگیری ایجاد نمی‌شود. مشکل اغلب به کیفیت پایین و پرکالری بودن غذای شبانه برمی‌گردد، نه صرفاً زمان خوردن آن.

در نهایت همیشه منابع اطلاعاتی را بررسی کنید و هر ادعای شگفت‌انگیز را با تردید بنگرید. ادعاهای هیجان‌انگیز بیشتر از واقعیت‌های علمی توجه جلب می‌کنند، اما واقعیت همیشه پیچیده‌تر است.