ولز پس از روم؛ ردپای فرمانروایان ایرلندی، تجارت مدیترانه‌ای و پادشاهی گمشده

در نگاه نخست، تنبی با ساحل‌های روشن، بندر کوچک و دیوارهای تاریخی‌اش همان شهری است که برای تعطیلات تابستانی انتظار داریم. اما زیر این منظره آرام، داستانی بسیار قدیمی‌تر پنهان شده است: داستان دربارهای ساحلی، بازرگانانی که کالاهایشان از مدیترانه می‌آمد، مهاجرانی از ایرلند و فرمانروایانی که نامشان فقط روی چند سنگ باقی مانده است.

پس از پایان حکومت روم در بریتانیا در اوایل سده پنجم میلادی، غرب این جزیره ناگهان از جهان جدا نشد. شبکه‌های دریایی همچنان فعال ماندند، قدرت‌های محلی شکل گرفتند و فرهنگ‌های بریتونی، رومی و ایرلندی در کنار یکدیگر زندگی کردند.

یکی از مهم‌ترین کانون‌های این دگرگونی، دیفد در جنوب‌غربی ولز بود. برای شناخت آن، تنها نباید به افسانه‌های پادشاهان اعتماد کرد. خرده‌سفال‌ها، بقایای غذا، شیشه‌های شکسته و سنگ‌های یادبود گاه اطلاعاتی می‌دهند که در هیچ روایت مکتوبی پیدا نمی‌شود.

تنبی؛ شهر ساحلی امروز و دژ ستوده‌شده در شعرهای کهن

در ولز سده‌های میانه، شعر فقط سرگرمی نبود. شاعران و راویان، خاطره جنگجویان، خاندان‌ها و اقامتگاه‌های فرمانروایان را حفظ می‌کردند. در سده نهم، زمانی که پادشاهی‌های ولزی با فشار همسایگان آنگلوساکسون و یورش‌های وایکینگ‌ها روبه‌رو بودند، این سنت همچنان اهمیت داشت.

داستان‌ها فقط از جنگ‌های زمان خود نمی‌گفتند. آرتور (Arthur)، اورین (Urien) و دیگر قهرمانان گذشته نیز در آن‌ها حضور داشتند؛ شخصیت‌هایی که روایت‌هایشان لایه‌هایی از تاریخ و افسانه را درهم آمیخته است.

یکی از شعرهای باقی‌مانده در «کتاب تالیسین» (Book of Taliesin)، مجموعه‌ای که نسخه موجود آن به سده چهاردهم تعلق دارد، دژی کنار آب را می‌ستاید. این شعر معمولا با تنبی، یا دینبیخ‌ی‌پیسگود در زبان ولزی، مرتبط دانسته می‌شود.

در آن، دژ مکانی برای مهمانی، آواز، بخشندگی و گرد آمدن جنگجویان است. فرمانروا نوشیدنی و هدیه می‌بخشد و شاعر از پذیرایی‌اش ستایش می‌کند. اشاره به جام شیشه‌ای، شراب و مید، نوشیدنی تخمیری عسل، تصویر درباری مرفه را می‌سازد.

با این حال، قدمت نسخه با زمان سروده شدن شعر یکی نیست. متن ممکن است عناصر کهن‌تری را حفظ کرده باشد، اما تاریخ‌گذاری آن و پیوند دادن تمام جزئیاتش به تنبی نیازمند احتیاط است.

قلعه نورمانی تنبی نیز با توصیف دژی ساحلی سازگاری کلی دارد، ولی این تطبیق به‌تنهایی ثابت نمی‌کند شاعر دقیقا بنایی در همان نقطه را توصیف کرده است. احتمال وجود استحکامات قدیمی‌تر مطرح شده، اما برای تعیین سابقه محل در سده‌های پنجم تا هفتم، کاوش‌های بیشتری لازم است.

دیفد چگونه از دل بریتانیای رومی بیرون آمد؟

ناحیه‌ای که بعدها دیفد نام گرفت، در دوره روم با نام قوم دِمِت‌ها شناخته می‌شد و مرکز مهم آن موریدونوم، کارمارتن امروزی، بود. کاربرد نام «دمتیا» برای این منطقه رایج است، اما نباید آن را با مرزبندی دقیق پادشاهی قرون وسطایی یکی دانست.

فرانسیس هاورفیلد (Francis Haverfield)، پژوهشگر برجسته بریتانیای رومی، به دشواری شناخت تاریخ ولز در دوره روم اشاره کرده بود. برای دوران پس از روم، مشکل بیشتر هم می‌شود: اسناد محدودند، روایت‌ها اغلب دیر نوشته شده‌اند و بسیاری از سکونتگاه‌ها زیر بناهای جدید یا زمین‌های کشاورزی از بین رفته‌اند.

با این حال، نبود یک روایت پیوسته به معنای نبود جامعه‌ای سازمان‌یافته نیست. شواهد نشان می‌دهد در این منطقه، فرمانروایان محلی، مراکز مذهبی، کارگاه‌های تولیدی و ارتباطات دوردست وجود داشته‌اند.

پرسش اصلی این است که این قدرت‌های تازه چگونه شکل گرفتند و چه سهمی از میراث روم، سنت‌های بومی و حضور ایرلندیان در آن‌ها دیده می‌شود.

لانگبری بنک؛ خرده‌ریزهایی که یک جهان گمشده را آشکار کردند

حدود دو کیلومتر غرب تنبی، در نزدیکی غار لیتل هویل، محوطه‌ای به نام لانگبری بنک قرار دارد. امروز زمین‌های گلف و اقامتگاه‌های تفریحی بخشی از چشم‌انداز پیرامون آن را تشکیل می‌دهند، اما در اوایل قرون وسطی اینجا محل فعالیتی مهم بوده است.

غار از سده نوزدهم به‌خاطر بقایای پیشاتاریخی توجه عتیقه‌پژوهان را جلب کرده بود. در سال‌های ۱۸۷۷ و ۱۸۷۸، بخشی از رسوبات تیره، صدف‌ها و استخوان‌های آن بیرون آورده شد؛ موادی که سرنوشت بسیاری از آن‌ها اکنون مشخص نیست.

در دهه ۱۹۵۰، لسلی آلکاک (Leslie Alcock) متوجه شباهت بعضی سفال‌ها با یافته‌های تینتاژل در کورنوال شد. این شباهت نشان می‌داد اهمیت محل فقط به دوران پیشاتاریخ محدود نیست.

کاوش‌های آغازشده در دهه ۱۹۸۰ تصویر روشن‌تری ارائه کردند. بقایای فعالیت‌های سده‌های پنجم، ششم و هفتم هم در امتداد پشته بالای غار و هم در موادی که به حفره‌های زیرزمینی فروریخته بودند، پیدا شد.

همین فروریختن بخشی از آثار را نجات داده بود. چیزهایی که روی سطح زمین ممکن بود با شخم نابود شوند، در فضای زیرزمینی باقی ماندند.

غذا، فلزکاری و شیشه؛ نشانه‌های یک سکونتگاه مرفه

در لانگبری بنک، صدف خوراکی، استخوان جانوران، دانه‌های سوخته جو و گندم و بقایای گیاهی پیدا شد. این مواد از تغذیه، کشاورزی و فعالیت روزمره ساکنان خبر می‌دهند.

شواهد فلزکاری، از جمله قطعات کوچک فلزی و نشانه‌های مرتبط با آهنگری، نیز وجود داشت. یک وزنه دار با ویژگی‌های آنگلوساکسون به ارتباطات یا انتقال اشیای مرتبط با بافندگی اشاره می‌کرد.

تاریخ‌گذاری رادیوکربن (Radiocarbon Dating)، روشی برای برآورد سن مواد آلی، برای برخی نمونه‌ها دامنه‌ای از حدود سال ۳۰۰ تا ۷۰۰ میلادی به دست داد. این دامنه گسترده باید در کنار نوع سفال‌ها و زمینه کشف اشیا تفسیر شود؛ نمی‌توان از آن به‌تنهایی نتیجه گرفت که تمام این چهار قرن، سکونتی پیوسته وجود داشته است.

از مهم‌ترین یافته‌ها، ۶۳ قطعه شیشه متعلق به دست‌کم ۱۵ ظرف نوشیدنی با الگوهای قاره‌ای بود. در کنار آن‌ها، سفال‌هایی از گروه‌های موسوم به A، B و E پیدا شد؛ دسته‌بندی‌هایی باستان‌شناختی برای ظروف وارداتی با خاستگاه‌ها و تاریخ‌های متفاوت.

این ترکیب با محوطه‌هایی مانند دیناس پویس در جنوب ولز و ویت‌هورن در جنوب‌غرب اسکاتلند قابل مقایسه است. فراوانی و تنوع کالاها نشان می‌دهد لانگبری بنک احتمالا چیزی بیش از یک سکونتگاه کشاورزی معمولی بوده است.

ظرفی از ترکیه؛ ولز تا چه اندازه به مدیترانه متصل بود؟

یکی از یافته‌های جالب، قطعه‌ای از سفال قرمز فوکایی (Phocaean Red Slip Ware) است؛ نوعی ظرف غذاخوری که در غرب آسیای صغیر، در محدوده ترکیه امروزی، تولید می‌شد و نمونه مورد بحث تقریبا به حوالی سال ۵۰۰ میلادی تعلق دارد.

چنین شیئی فاصله جغرافیایی بزرگی را پشت سر گذاشته بود. رسیدن آن به غرب بریتانیا نشان می‌دهد فروپاشی قدرت روم در این جزیره، تمام مسیرهای ارتباطی با جهان رومی را قطع نکرده بود.

قطعات و مواد مرتبط با طلا و نقره نیز اهمیت دارند. برای بعضی از آن‌ها خاستگاه‌های گوناگونی، از قلمرو روم شرقی تا اسپانیای پسارومی و حتی غرب آفریقا، پیشنهاد شده است. این پیشنهادها فرضیه‌هایی درباره مسیر تامین مواد هستند، نه اثبات سفر مستقیم بازرگانان هر منطقه به ولز.

پژوهشگران احتمال داده‌اند بخشی از اشیا از راه تجارت و بخشی در قالب هدیه‌های سیاسی وارد شده باشد. بعضی نیز این ارتباطات را در زمینه تلاش‌های روم شرقی برای حفظ نفوذ در غرب بررسی کرده‌اند. اما وجود کالای مدیترانه‌ای، به‌خودی‌خود مدرک حاکمیت سیاسی بیزانس بر ولز نیست.

ارتباطات دریایی در اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم فعال بود. طاعون ژوستینین، موج بیماری آغازشده در میانه سده ششم، می‌تواند یکی از عوامل اختلال در این شبکه‌ها بوده باشد، هرچند توضیح تغییرات تجارت را نباید به یک علت محدود کرد.

چرا این مرکز ثروتمند دیوار دفاعی نداشت؟

یکی از ویژگی‌های مهم لانگبری بنک، نبود شواهد روشن از استحکامات پیرامونی است. بسیاری از مراکز شناخته‌شده این دوره بر فراز تپه‌ها و درون دژهای قدیمی قرار دارند، اما این محوطه ظاهرا به نوع دیگری از سکونتگاه تعلق داشت.

جایگاه آن نزدیک آبراه رایتک و چشم‌انداز ساحلی تنبی، دسترسی دریایی را آسان می‌کرد. محیط طبیعی نیز ممکن بود تا اندازه‌ای حفاظت ایجاد کند.

کالاهای ارزشمند و اشیایی مانند سنجاق حلقه‌باز (Penannular Brooch)، با شکاف در حلقه اصلی، حضور افراد صاحب‌منزلت را محتمل می‌کنند. با این حال، هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت اینجا اقامتگاه پادشاه بوده است.

یک توضیح، الگوی دربار سیار (Peripatetic Court) است: فرمانروا و همراهانش در طول سال میان چند اقامتگاه، دژ، ملک و مرکز مبادله جابه‌جا می‌شدند. در این صورت، یک محل ساحلی بدون دیوار هم می‌توانست بخشی از شبکه قدرت باشد.

مقایسه با مراکز تجاری موسوم به ویک (Wic) در شرق بریتانیا، از نظر کارکرد مبادله‌ای جالب است، اما نباید لانگبری بنک را بدون مدرک همان نوع نهاد دانست.

محوطه‌های ساحلی گویتیان در کورنوال و موتکامب و بنتام در دوون نیز نشان داده‌اند که بخشی از اقتصاد پسارومی در مکان‌هایی جریان داشت که فرسایش ساحلی و جابه‌جایی شن‌ها بیشتر آثارشان را نابود کرده است.

این یافته‌ها یک درس مهم دارند: اگر فقط دنبال دژهای تپه‌ای بگردیم، ممکن است بخش بزرگی از جامعه آن دوره را نبینیم.

آیا لانگبری بنک نخستین تنبی بود؟

این احتمال مطرح شده که لانگبری بنک یکی از مراکز اولیه قدرت در ناحیه تنبی، یا حتی پیش‌درآمد شهر بعدی، بوده باشد. اما میان سکونتگاه سده‌های پنجم تا هفتم و تنبی قرون وسطایی فاصله‌ای وجود دارد که هنوز به‌طور کامل پر نشده است.

دیفد احتمالا شبکه‌ای از مراکز داشت: اقامتگاه‌های ساحلی، دژها، محل‌های گردآوری منابع و مراکز مذهبی. ناربِرث، که در روایت‌های «مابینوگیون» (Mabinogion) با دربار پویل پیوند دارد، بخشی از جغرافیای ادبی این پادشاهی است. این پیوند افسانه‌ای ارزشمند است، اما مکان و ساختار یک پایتخت تاریخی را به‌تنهایی ثابت نمی‌کند.

قلعه‌های تنبی، کرو و پمبروک نیز ممکن است بر مکان‌هایی با سابقه استقرار قدیمی‌تر بنا شده باشند. با این حال، میزان استمرار سکونت در هرکدام باید جداگانه بررسی شود.

جزیره کالدی؛ مسیحیت و یک سنگ‌نوشته دو زبانه

در نزدیکی ساحل تنبی، جزیره کالدی، با نام ولزی اینیس بیر، قرار دارد. این جزیره سابقه‌ای مهم در سنت مسیحی منطقه دارد و با ایلتیود قدیس (Saint Illtud) و مرکز مذهبی لانتویت میجر مرتبط دانسته شده است.

بنای موجود کلیسای ایلتیود عمدتا قرون وسطایی است، اما شواهدی از ریشه‌های بسیار قدیمی‌تر فعالیت مذهبی در جزیره وجود دارد.

یکی از مهم‌ترین آن‌ها سنگی است که در سده نوزدهم پیدا شد و نوشته‌هایی به لاتین و خط اوگام دارد. قدمت آن معمولا به اوایل قرون وسطی نسبت داده می‌شود، تقریبا هم‌زمان با فعالیت لانگبری بنک.

هم‌نشینی این دو خط سرنخی مهم است: فرهنگ نوشتاری لاتین در منطقه حضور داشت، اما زبان و سنتی مرتبط با ایرلند نیز به رسمیت شناخته می‌شد.

اوگام چیست و چه چیزی درباره ایرلندیان ولز می‌گوید؟

اوگام (Ogham) خطی الفبایی است که در نمونه‌های اولیه، با دسته‌هایی از خط‌های کوتاه در امتداد لبه سنگ نوشته می‌شد. این نوشته‌ها عمدتا صورت اولیه زبان ایرلندی، موسوم به ایرلندی آغازین (Primitive Irish)، را ثبت می‌کنند؛ نه زبان ایرلندی باستان در تمام مراحل بعدی آن.

بیشتر سنگ‌های اولیه نام فرد، نسبت خانوادگی یا وابستگی گروهی او را حفظ کرده‌اند. خاستگاه دقیق خط روشن نیست. ابداع آن در سده سوم یا چهارم میلادی مطرح شده، اما بخش بزرگی از سنگ‌نوشته‌های تاریخ‌پذیر به سده‌های پنجم و ششم تعلق دارد.

تاثیر آشنایی با الفبای لاتین یکی از توضیح‌های محتمل برای پیدایش آن است. شباهت ظاهری به خط‌گذاری روی چوب نیز مطرح شده، ولی به معنای اثبات منشایی صرفا حسابداری نیست.

در اسطوره‌های ایرلندی، ابداع اوگام به اوگما (Ogma)، از شخصیت‌های توآتا دِ دانان (Tuatha Dé Danann)، نسبت داده می‌شود. این روایت، جایگاه فرهنگی خط را نشان می‌دهد، نه هویت تاریخی مخترع آن را.

نمونه‌هایی مانند ابداع خط چروکی به دست سکویا (Sequoyah) نشان می‌دهند یک فرد می‌تواند نظام نوشتاری تازه‌ای بسازد. اما چنین مقایسه‌ای فقط امکان این سناریو را توضیح می‌دهد؛ مدرکی برای تاریخ اوگام نیست.

همچنین اوگام در سده نوزدهم مانند خطی کاملا فراموش‌شده از نو رمزگشایی نشد. سنت‌های دست‌نویس ایرلندی، از جمله «آموزگار دانشوران» (Auraicept na nÉces)، اطلاعاتی درباره آن حفظ کرده بودند. پژوهش‌های جدید و سنگ‌های دو زبانه، خوانش تاریخی آن را دقیق‌تر کردند.

پراکندگی سنگ‌ها؛ کجا حضور ایرلندی پررنگ‌تر بود؟

بیشترین شمار سنگ‌های اوگام در ایرلند است و تمرکز چشمگیری در جنوب، به‌ویژه مونستر و شهرستان‌های کری، کورک و واترفورد، دیده می‌شود. شبه‌جزیره دینگل نیز از کانون‌های مهم آن است.

در ولز، بخش قابل توجهی از سنگ‌نوشته‌های سده‌های پنجم و ششم، اوگام یا ترکیبی از اوگام و لاتین دارند. شمار دقیق نمونه‌ها با کشفیات و شیوه دسته‌بندی تغییر می‌کند، اما الگوی کلی روشن است: دیفد و بریخینیوگ سهم برجسته‌ای دارند.

چارلز توماس (Charles Thomas) در کتاب «آیا این سنگ‌های خاموش سخن خواهند گفت؟» (And Shall These Mute Stones Speak?)، منتشرشده در ۱۹۹۴، این آثار را در چارچوب تحولات بریتانیای پسارومی بررسی کرد. او برای ورود سنت اوگام به غرب ولز، تاریخی نزدیک به پایان حکومت روم پیشنهاد می‌کرد.

وجود سنگ‌های کمتر در گوینِد و نمونه‌هایی در کورنوال و دیگر نقاط بریتانیا نشان می‌دهد این ارتباط به جنوب‌غرب ولز محدود نبود.

یک سنگ دو زبانه به‌تنهایی تعداد مهاجران را تعیین نمی‌کند. اما وقتی نوشته‌ها، نام‌ها، اشیای فلزی و نسب‌نامه‌ها در کنار هم بررسی می‌شوند، حضور واقعی افراد و گروه‌های ایرلندی بسیار محتمل‌تر از فرض انتقال صرف چند شیء است.

مهاجرت ایرلندی؛ نه یک روایت ساده از فتح

در گذشته، برخی پژوهش‌ها حضور ایرلندیان در ولز را کم‌رنگ می‌کردند. پیش‌داوری‌های ضدایرلندی در فضای سیاسی و فرهنگی بریتانیا نیز گاه بر تفسیر تاریخ اثر می‌گذاشت.

امروز اصل رفت‌وآمد، استقرار و نفوذ ایرلندیان در غرب بریتانیا پشتوانه قابل توجهی دارد. اما اندازه، زمان و شیوه این حضور در همه مناطق یکسان نبوده است.

ممکن است بعضی افراد مهاجر، برخی جنگجو یا مزدور، بعضی بازرگان و برخی اعضای خاندان‌های صاحب‌قدرت بوده باشند. شواهد موجود اجازه نمی‌دهد تمام این حرکت‌ها را یک «تهاجم بزرگ» با رهبری واحد بدانیم.

دریای ایرلند نیز فقط مرز نبود؛ مسیر ارتباطی بود. عبور از آن برای بعضی جوامع ساحلی آسان‌تر از عبور از کوه‌های داخل بریتانیا بود. چنین پیوندهایی پیش از پایان روم وجود داشت و پس از آن ادامه یافت.

وورتیپور؛ وقتی نام یک فرمانروا روی سنگ باقی می‌ماند

یکی از مهم‌ترین سنگ‌های منطقه، سنگ یادبود کاستل دویران نزدیک کارمارتن است. متن لاتین آن از وورتیپوریکس (Vortiporix) با عنوان محافظ یا پروتکتور (Protector) یاد می‌کند و نوشته اوگام نیز نامی مرتبط را ثبت کرده است.

این سنگ اغلب با وورتیپور (Vortipor) مقایسه می‌شود؛ فرمانروایی که گیلداس (Gildas)، نویسنده سده ششم، او را یکی از پنج حاکم نکوهیده بریتانیا معرفی می‌کند. ارتباط این دو بسیار مورد توجه بوده، اما یکسان بودنشان قطعی نیست.

سنگ، نام پدری به‌صورت «پسر یاکوبوس» ثبت نمی‌کند؛ بنابراین نمی‌توان بر پایه آن چنین نسبی ساخت. همچنین ریشه زبانی نام و نسبت دقیق آن با سنت‌های بریتونی و ایرلندی نیازمند بحث تخصصی است.

آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، اهمیت عنوان لاتین است. میراث سیاسی روم پس از پایان حکومت مستقیمش همچنان منزلت داشت. فرمانروایان محلی می‌توانستند زبان و عنوان‌های رومی را برای نمایش اعتبار به کار بگیرند.

این امر لزوما به معنای دریافت رسمی همان مقام از امپراتور نیست.

سنگ یادبود؛ خاطره فرد یا اعلام مالکیت؟

اوگام فقط وسیله ثبت زبان نبود. ساخت و نصب سنگی با نام و نسب خانوادگی، جایگاه اجتماعی فرد را به نمایش می‌گذاشت.

دامیان مک‌مانوس (Damian McManus)، پژوهشگر اوگام، بر پیوند این سنت با محیط‌های صاحب‌قدرت و دانش تاکید کرده است. متون حقوقی ایرلندی نیز در برخی زمینه‌ها به نوشته‌ها و یادبودهای مرتبط با حقوق زمین اشاره دارند.

سنگ‌ها گاه نزدیک مرزها یا یادمان‌های پیشاتاریخی قرار می‌گرفتند و بعضی سنگ‌های قدیمی برای نوشته‌های تازه استفاده می‌شدند. چنین کاری می‌توانست حضور یک خاندان را به قدمت منظره پیوند بزند.

با این حال، همه سنگ‌ها را نمی‌توان سند مالکیت دانست و این ادعا که هر سنگ اوگام فقط برای اشراف مجاز بوده، بیش از اندازه قطعی است.

کارکرد یادمانی آن‌ها نیز مهم بود. همان‌طور که یک نیمکت یا سنگ یادبود امروزی می‌تواند حضور فردی ازدست‌رفته را در ذهن زنده نگه دارد، این آثار نیز نام انسان‌هایی را حفظ کرده‌اند که تقریبا هیچ چیز دیگری از زندگی‌شان نمی‌دانیم.

سنگ یادبود والدو ویلیامز (Waldo Williams)، شاعر ولزی درگذشته در ۱۹۷۱، مقایسه‌ای نزدیک و ملموس است. تفسیرهایی مانند دیدگاه میرچا الیاده (Mircea Eliade) درباره پیوند یادمان و هویت نیز برای اندیشیدن به این موضوع مفیدند، اما باور دقیق سازندگان هر سنگ را ثابت نمی‌کنند.

داستان دِیسی؛ خاطره مهاجرت در قالب افسانه

«اخراج دیسی» (The Expulsion of the Déisi) از مهم‌ترین روایت‌های ایرلندی مرتبط با دیفد است. شکل اولیه متن معمولا به اوایل قرون وسطی نسبت داده می‌شود، هرچند نسخه‌های باقی‌مانده متاخرترند.

در این داستان، گروه‌هایی پس از درگیری و آوارگی جابه‌جا می‌شوند. یکی از شاخه‌ها به رهبری اوخو آلمور (Eochu Allmuir) به سرزمین آن سوی دریا می‌رود و با دودمان فرمانروای دیفد پیوند می‌یابد.

این روایت می‌تواند خاطره‌ای از مهاجرت را حفظ کرده باشد، اما هم‌زمان در خدمت توضیح و مشروعیت‌بخشی به نسب خاندان‌هاست. نباید تمام سفرها، نسل‌ها و تاریخ‌های آن را گزارش مستقیم رویدادها دانست.

خود واژه دیسی نیز در اصل با گروه‌های تابع یا وابسته ارتباط دارد و الزاماً نام قومی یکپارچه با مرزهای ثابت نبوده است.

نسب‌نامه‌های دیفد و بریخینیوگ، برخلاف برخی خاندان‌های ولزی که به ماگنوس ماکسیموس (Magnus Maximus)، معروف در سنت ولزی به ماکسن، متصل می‌شوند، ریشه‌های ایرلندی را برجسته می‌کنند. تطبیق این روایت‌ها با سنگ‌ها ارزشمند است، اما تاریخ دقیق آغاز دودمان‌ها همچنان محل بحث است.

کریمتان و نیال؛ پادشاهان دریانورد در مرز تاریخ و اسطوره

«واژه‌نامه کورماک» (Cormac’s Glossary)، اثری مرتبط با کورماک مک‌کولنان (Cormac mac Cuilennáin)، سنت‌هایی درباره نفوذ فرمانروایان ایرلندی در بریتانیا حفظ کرده است.

کریمتان مک‌فیدایگ (Crimthann mac Fidaig) در این روایت‌ها قدرتی فراتر از ایرلند دارد و با پایگاه‌هایی در آن سوی دریا پیوند می‌یابد. پژوهشگران برای مکان‌یابی این پایگاه‌ها پیشنهادهایی داده‌اند؛ از دژهای کورنوال تا ارتفاعات غرب ولز.

ترینکروم، کارن بریا و مینیذ کارنینگلی از مکان‌هایی هستند که در این بحث‌ها اهمیت یافته‌اند. موقعیت مشرف به ساحل و وجود آثار باستانی، آن‌ها را گزینه‌های قابل بررسی می‌کند، نه پایگاه‌هایی با هویت قطعی.

نیال نه‌گروگان (Niall of the Nine Hostages) نیز در سنت‌های ایرلندی به لشکرکشی‌های دریایی و دودمان اوی‌نیل (Uí Néill) پیوند دارد. «سالنامه چهار استاد» (Annals of the Four Masters)، تدوین‌شده در سده هفدهم بر پایه منابع قدیمی‌تر، برای زندگی او تاریخ‌هایی ذکر می‌کند، اما این اعداد قطعیت اسناد هم‌زمان را ندارند.

داستان سفرهای نیال به بریتانیا و گل و مرگش در آن سوی دریا، احتمالاً ترکیبی از خاطره تاریخی و روایت دودمانی است. نسبت دادن تاسیس دال‌ریاتا یا تخریب مشخص شهرهای بریتانیا به او، بدون شواهد مستقل، قابل اتکا نیست.

منابع رومی چه می‌گویند؟

آمیانوس مارسلینوس (Ammianus Marcellinus) از حملات گروه‌های شمالی و دریایی به بریتانیا در سده چهارم خبر می‌دهد. بحران مشهور سال ۳۶۷، موسوم به توطئه بزرگ بربرها (Great Barbarian Conspiracy)، مجموعه‌ای از یورش‌ها و اختلالات نظامی را در بر داشت.

در گزارش‌ها نام پیکت‌ها، اسکوتی‌ها، ساکسون‌ها و آتاکوتی‌ها دیده می‌شود. اسکوتی (Scotti) در این دوره عمدتا به گروه‌های ایرلندی اشاره دارد، نه به ملت اسکاتلند در معنای امروزی.

این نوشته‌ها وجود فشار نظامی بر بریتانیای رومی را تایید می‌کنند، اما هر لایه سوختگی، گنجینه مدفون یا پایان استفاده از یک ویلای غرب بریتانیا را نمی‌توان به مهاجمی مشخص نسبت داد. بحران مالی، تغییر مالکیت، درگیری داخلی و رها شدن بناها نیز باید بررسی شوند.

آتاکوتی‌ها؛ مهاجمان ناشناس و سربازان امپراتوری

هویت آتاکوتی‌ها (Attacotti) همچنان روشن نیست. آن‌ها در گزارش‌های مربوط به حمله به بریتانیا ظاهر می‌شوند و سپس نامشان در واحدهای ارتش روم دیده می‌شود.

«فهرست مناصب» (Notitia Dignitatum)، سندی درباره ساختار اداری و نظامی امپراتوری، از واحدهایی با این نام یاد می‌کند. این شواهد نشان می‌دهد کسانی که دشمن روم معرفی شده‌اند، می‌توانستند بعدتر در خدمت آن قرار بگیرند.

رابین جورج کالینگوود (R. G. Collingwood) از جمله کسانی بود که ارتباط نام آتاکوتی را با اصطلاح ایرلندی آیتخ‌تواتا (Aithechthuatha)، مربوط به گروه‌های تابع، مطرح کرد. این همانندسازی جذاب است، اما اجماع قطعی نیست.

احتمال داده شده پس از مهار بحران بریتانیا به دست تئودوسیوس بزرگ‌تر (Count Theodosius)، برخی جنگجویان جذب ارتش شده باشند. بازگشت آن‌ها یا خانواده‌هایشان به بریتانیا و دریافت زمین نیز سناریویی ممکن است، نه رویدادی اثبات‌شده.

اتهام آدم‌خواری؛ چرا نباید روایت‌های رومی را بی‌چون‌وچرا پذیرفت؟

جروم قدیس (Saint Jerome) در نوشته‌های جدلی خود مطالبی بسیار خصمانه درباره بعضی مردمان خارج از جهان رومی دارد؛ از جمله ادعاهایی درباره رفتار جنسی و آدم‌خواری آتاکوتی‌ها.

این ادعاها مدرک قابل اتکایی برای توصیف زندگی واقعی یک قوم نیستند. نویسندگان باستانی بارها برای نمایش بیگانگان به‌عنوان مردمانی فاقد تمدن، از تصویرهای مشابه استفاده می‌کردند. هدف اخلاقی و جدلی متن نیز بر روایت اثر می‌گذاشت.

نوشته‌های جرالد ولزی (Gerald of Wales) در سده دوازدهم درباره ایرلند هم باید با توجه به پیش‌داوری‌ها و زمینه سیاسی‌شان خوانده شوند. روایت مشهور او درباره آیین پادشاهی و اسب، دلیلی برای نسبت دادن آدم‌خواری انسانی به یک جامعه نیست.

این بخش از منابع بیش از آنکه رفتار مهاجران را روشن کند، نگرش و زبان تحقیرآمیز برخی نویسندگان را نشان می‌دهد.

آیا روم به جنگجویان ایرلندی در ولز زمین داد؟

استخدام جنگجویان خارجی و استفاده از آن‌ها برای دفاع از مرزها در امپراتوری روم سابقه داشت. فرومار (Fraomar)، فرمانروای گروهی آلامانی که در دهه ۳۷۰ به خدمت مرتبط با دفاع از بریتانیا گماشته شد، یکی از نمونه‌های قابل مقایسه است.

از این رو، فرض حضور بعضی مهاجران ایرلندی در قالب نیروهای مزدور یا متحدان قراردادی روم، موسوم به فدراتی (Foederati)، نامعقول نیست. اسکان جنگجویان در منطقه‌ای ساحلی می‌توانست هم نیروی دفاعی فراهم کند و هم به آن‌ها منفعتی در حفظ زمین بدهد.

اما عنوان‌های لاتین روی سنگ‌ها برای اثبات چنین قراردادهایی کافی نیست. یک خاندان ممکن بود پس از پایان روم نیز از زبان اعتباربخش آن تقلید کند.

مقایسه این سناریو با واگذاری قلمرو به رولو (Rollo) و شکل‌گیری نورماندی در سده دهم، فقط سازوکار تبدیل دشمن به متحد را توضیح می‌دهد. از آن نمی‌توان نتیجه گرفت در دیفد همان توافق رخ داده یا تغییر دین شرط واگذاری زمین بوده است.

بریخینیوگ و جزیره مصنوعی لانگورس

بریخینیوگ، در ناحیه برکون، شاهد مهم دیگری برای پیوندهای ایرلندی ولز دارد: کرانوگ دریاچه لانگورس.

کرانوگ (Crannog) سکونتگاهی بر جزیره‌ای مصنوعی یا تقویت‌شده است که نمونه‌های فراوانی در ایرلند و اسکاتلند دارد. نمونه لانگورس در ولز استثنایی است.

کاوش‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۴، اشیا و شواهدی با پیوندهای ایرلندی آشکار کردند. با این حال، تاریخ ساخت این مرکز به اواخر سده نهم میلادی می‌رسد؛ بنابراین مدرک مستقیمی برای مهاجرت سده چهارم یا پنجم نیست. اهمیتش بیشتر در نشان دادن استمرار ارتباطات و الگوهای مشترک نخبگان است.

نسب‌نامه‌های مربوط به بریخان (Brychan)، فرمانروای نام‌بخش بریخینیوگ، نیز از ریشه ایرلندی و فرزندان قدیس او می‌گویند. بخش‌هایی از این روایت‌ها افسانه‌ای‌اند، اما همراه با سنگ‌ها و باستان‌شناسی، تصویر شبکه‌ای پیوندخورده با دو سوی دریا را می‌سازند.

مسیحیت و زبان؛ چگونه فرهنگ‌های مهاجر و بومی درهم آمیختند؟

حضور ایرلندیان به معنای از میان رفتن جامعه بریتونی نبود. شواهد بیشتر به آمیزش، ازدواج و تغییر تدریجی اشاره دارند.

لاتین برای کلیسا و نمایش اعتبار اهمیت داشت. زبان بریتونی در منطقه ادامه یافت و به‌تدریج صورت‌های تاریخی زبان ولزی از آن پدید آمدند. زبان ایرلندی نیز احتمالاً در بعضی جوامع برای چند نسل یا بیشتر زنده ماند.

رفت‌وآمد مذهبی دوطرفه بود. دیوید قدیس (Saint David) و کارانوگ قدیس (Saint Carannog) در سنت‌های مرتبط با ایرلند حضور دارند و مراکز ولزی می‌توانستند مقصد دانشجویان و روحانیان ایرلندی باشند.

پاتریک قدیس (Saint Patrick) نیز در بریتانیا به دنیا آمده بود، اما محل دقیق تولدش معلوم نیست؛ ولز یکی از پیشنهادهاست، نه پاسخ قطعی.

مسیحیت می‌توانست زمینه فرهنگی مشترک فراهم کند، ولی توضیح برتری تدریجی زبان بریتونی را نباید فقط به دین محدود کرد. شمار جمعیت، ازدواج، ساختار قدرت و ارتباطات منطقه‌ای هم نقش داشته‌اند.

زیر قلعه‌های پمبروک و کرو چه چیزی پنهان است؟

قلعه پمبروک امروز یادآور قدرت نورمانی و تاریخ خاندان تودور است. ویلیام مارشال (William Marshal) با آن پیوند داشت و هنری تودور (Henry Tudor)، پادشاه آینده انگلستان، در همین قلعه به دنیا آمد.

منطقه پمبروک همچنین در لشکرکشی‌های آنگلونورمانی به ایرلند اهمیت داشت؛ حملاتی که ریچارد د کلر (Richard de Clare)، مشهور به استرانگ‌بو، از چهره‌های اصلی آن بود.

اما باستان‌شناسی زیر این لایه‌های مشهور، سابقه قدیمی‌تری را بررسی می‌کند. یافته‌های غار ووگان و نقاط دیگر قلعه، فعالیت‌های بسیار پیشین را نشان می‌دهند و احتمال استفاده از محل در دوره روم و پس از آن مطرح است. تعیین وجود یک مرکز سلطنتی دیفد، هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارد.

در قلعه کرو، کنار یکی از شاخه‌های آبی میلفورد هیون، استحکامات عصر آهن و سفال‌های رومی شناخته شده‌اند. موقعیت آن برای کنترل مسیرهای دریایی و داخلی مناسب بود، اما لایه‌ای روشن و گسترده از استقرار اوایل قرون وسطی هنوز موضوع جست‌وجو و بحث است.

کویگان کم؛ دژی که معدن‌کاری بیشترش را نابود کرد

کویگان کم نزدیک خور رود تاف، از مهم‌ترین محوطه‌های منطقه است. بلندی آن بر خلیج کارمارتن و مسیرهای پیرامونی اشراف داشت و در هوای مناسب، ساحل دوون در آن سوی کانال بریستول دیده می‌شد.

دژ عصر آهن با دو حلقه استحکامات، حدود سه جریب را در بر می‌گرفت. موقعیتش هم برای نظارت بر دریا و هم بر مسیرهای زمینی سودمند بود.

در نزدیکی آن، پنداین سندز قرار دارد؛ ساحلی طولانی که در دهه ۱۹۲۰ میزبان تلاش‌های ثبت رکورد سرعت زمینی شد. لاگارن نیز با قلعه نورمانی و خانه و آرامگاه دیلن توماس (Dylan Thomas)، شاعر ولزی انگلیسی‌زبان، شناخته می‌شود.

این شهرت‌های جدیدتر نباید قدمت منظره را پنهان کنند. کویگان بسیار پیش از آن‌ها مرکز فعالیت انسانی بود، ولی استخراج سنگ آهک بخش بزرگی از شواهدش را از بین برد.

کاوش‌های نجات‌بخش و چند قطعه سفال سرنوشت‌ساز

گزارش‌هایی از کشف بقایای انسانی در ۱۸۴۲ و سپس سفال و سکه‌های رومی وجود دارد. بعضی تفسیرهای اولیه، مانند نسبت دادن یک تدفین به فرهنگ جام‌ناقوسی عصر برنز، بر مشاهده‌هایی استوار بود که امروز امکان بررسی کاملشان نیست.

هربرت اکلز (Herbert Eccles) پس از خرید ملک در ۱۹۱۳ کاوش‌هایی انجام داد. برخی یافته‌ها اکنون در موزه کارمارتن نگهداری می‌شوند.

در دهه ۱۹۶۰، با نزدیک شدن معدن‌کاری به بخش‌های باقی‌مانده، جفری وین‌رایت (G. J. Wainwright) با همکاری آلکاک و هیو ساوری (H. N. Savory) کاوش نجات‌بخش انجام داد.

بقایای ساختمان‌های سنگ‌چین، سکه‌ها، فلزات و سفال‌ها از فعالیت دوره متاخر روم خبر می‌دادند. شماری از بناها به‌عنوان بخشی از یک سکونتگاه یا مزرعه رومی‌بریتونی تفسیر شدند.

برای دوره پسارومی، چند قطعه سفال وارداتی اهمیت ویژه داشتند: سه قطعه از گروه A و یک قطعه از آمفورای گروه B. آمفورا (Amphora) ظرفی سفالی برای حمل موادی مانند شراب و روغن بود.

این یافته‌ها ارتباط با شبکه‌های دوردست را نشان می‌دهند، اما چهار قطعه سفال برای اثبات یک دربار سلطنتی دائمی کافی نیست. تفسیرها از استفاده مقطعی تا مرکز اقامت نخبگان تفاوت دارند.

استخوان گاو و خوک نیز با مصرف منابع دامداری سازگارند و گردآوری خراج از پیرامون، یکی از توضیح‌های ممکن است. با این حال، ترکیب جانوری به‌تنهایی جایگاه سیاسی ساکنان را مشخص نمی‌کند.

تا پایان ۱۹۶۵، معدن‌کاری بخش‌های بیشتری را از بین برد. در نتیجه، بعضی پرسش‌ها شاید هرگز پاسخ روشنی پیدا نکنند.

پیش از پادشاهی یکپارچه، شاید قدرت‌های کوچک‌تری وجود داشتند

نمی‌دانیم ساکنان کویگان بریتونیان محلی بودند، خاندان‌هایی با ریشه ایرلندی، جنگجویان سابق روم یا ترکیبی از آن‌ها.

سنگ اوگام در نزدیکی کلیدای، همراه با شواهد دیگر منطقه، حضور افراد مرتبط با سنت ایرلندی را محتمل می‌کند. اما تعیین اینکه صاحب نام روی سنگ بر کدام دژ فرمان می‌راند، ممکن نیست.

پیش از تثبیت ساختارهای بزرگ‌تر دیفد، احتمال وجود قلمروهای کوچک‌تر و مراکز قدرت محلی مطرح است. دژهایی مانند موئل تریگارن و کلگیر بویا می‌توانستند در چنین چشم‌اندازی نقش داشته باشند.

روایت‌های متاخر درباره گستره نفوذ ایرلندیان در غرب و شمال‌غرب ولز نیز باید با دقت بررسی شوند. نام مکان یا یک یادبود می‌تواند سرنخ باشد، اما به‌تنهایی مرز یک دولت یا هویت تمام جمعیت را نشان نمی‌دهد.

قدیسان جنگجو؛ آخرین بازتاب‌های دنیایی کم‌سند

در نیوپورت، گویینلیو (Gwynllyw)، معروف به وولوس جنگجو (Woolos the Warrior)، در حافظه محلی جایگاه مهمی دارد. کلیسای جامع شهر به او پیوند دارد و روایت‌های زندگی قدیسان، او را پدر کادوگ قدیس (Saint Cadog) معرفی می‌کنند.

در این داستان‌ها، او ابتدا فرمانروایی جنگجو و سپس مردی پارساست. قلمرو گویینلوگ با جنوب‌شرقی ولز و ناحیه میان رودهای ریمنی و اوسک ارتباط داشت، نه قلب دیفد.

روایت‌های مربوط به زندگی او چندین قرن پس از زمان ادعایی‌اش نوشته شده‌اند. به همین دلیل، نمی‌توان جزئیات دریانوردی و جنگ‌هایش را تاریخ قطعی دانست. با این حال، تصویر «جنگجوی قدیس‌شده» نشان می‌دهد چگونه سنت مذهبی، خاطره قدرت سیاسی را بازسازی می‌کرد.

دِروِل (Derfel)، گاه مرتبط با آرتور، و ایدریس (Idris)، که نامش با کوه کادایر ایدریس پیوند یافته، نمونه‌های دیگری از همین حافظه‌اند: انسان، قهرمان و منظره در گذر زمان از یکدیگر جداشدنی نیستند.

دریایی که غرب ولز را به جهان وصل می‌کرد

ولز پس از روم را نمی‌توان صرفا سرزمینی منزوی، گرفتار در افسانه‌ها یا جداشده از تمدن دانست. شواهد لانگبری بنک از ارتباطات مدیترانه‌ای خبر می‌دهند؛ سنگ‌های اوگام حضور زبان و خاندان‌های مرتبط با ایرلند را آشکار می‌کنند؛ و مراکز مذهبی از رفت‌وآمدی فرهنگی در دو سوی دریا حکایت دارند.

در عین حال، نباید از این سرنخ‌ها داستانی بیش از حد منظم ساخت. کالای وارداتی، اثبات حکومت بیزانس نیست. نسب‌نامه، گزارش هم‌زمان مهاجرت نیست. سنگی با عنوان لاتین هم لزوما سند استخدام صاحبش در ارتش روم نیست.

تصویر محتمل‌تر، جهانی چندلایه است: بریتونیان محلی، مهاجران ایرلندی، میراث رومی، مسیحیت و تجارت دریایی در شکل‌گیری پادشاهی‌هایی مانند دیفد و بریخینیوگ سهم داشتند.

بسیاری از نام‌ها فراموش شده‌اند و بسیاری از محوطه‌ها زیر شخم، قلعه یا معدن از بین رفته‌اند. اما یک جام شکسته، ظرفی از آسیای صغیر یا چند خط روی لبه سنگ هنوز می‌تواند نشان دهد که این گوشه از ولز، نه پایان جهان، بلکه بخشی از شبکه‌ای زنده و گسترده بوده است.