پادشاه زشت سینمای ترکیه؛ ییلماز گونی که بود؟
ییلماز گونِی با نام اصلی ییلماز پوتون (Yılmaz Pütün)، بازیگر، کارگردان، فیلمنامهنویس و یکی از بحثبرانگیزترین چهرههای تاریخ سینمای ترکیه بود. او در ۱ آوریل ۱۹۳۷ در استان آدانا به دنیا آمد و بعدها با لقب معروف «پادشاه زشت» (Çirkin Kral) شناخته شد؛ لقبی که برخلاف معیارهای رایج ستارهسازی در سینمای آن دوره، به چهره متفاوت، کاریزمای مردمی و نقشهای خشن اما محبوب او اشاره داشت.
گونی در جوانی به ادبیات، سینما و سیاست علاقهمند شد. او مدتی در دانشگاه آنکارا در رشته اقتصاد ثبتنام کرد، اما تحصیل را نیمهکاره گذاشت و مسیر خود را بهسوی سینما تغییر داد. فعالیت هنریاش را در سال ۱۹۵۹ با فیلم «فرزندان این سرزمین» آغاز کرد و خیلی زود به چهرهای متفاوت در سینمای ترکیه تبدیل شد؛ بازیگری که برخلاف ستارههای خوشچهره و کلاسیک یشیلچام، نماینده طبقات فرودست، خشم اجتماعی، بیعدالتی و حاشیهنشینان بود.
او در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با فیلمهایی مانند «آلاگِییک»، «قانون مرزها»، «امید»، «بابا»، «گله»، «دشمن» و بعدها «دیوار» به شهرت رسید. فیلم «امید» (Umut) که در سال ۱۹۷۰ ساخته شد، از آثار مهم و نقطه عطف سینمای اجتماعی ترکیه به شمار میرود و بسیاری از منتقدان آن را یکی از نخستین نمونههای جدی رئالیسم اجتماعی در سینمای ترکیه میدانند. گونِی در این آثار فقط بازیگر نبود؛ او بهعنوان نویسنده و کارگردان نیز نگاه خاص خود را وارد سینما کرد؛ نگاهی تلخ، سیاسی، طبقاتی و انسانی.
اهمیت جهانی ییلماز گونی بیش از هر چیز با فیلم «راه» (Yol) تثبیت شد؛ فیلمی که فیلمنامهاش را او نوشت و پروژه آن در دوران زندانش شکل گرفت. این فیلم به کارگردانی شریف گورن و با نقشآفرینی گروهی از بازیگران ترکیه ساخته شد و در سال ۱۹۸۲ در جشنواره فیلم کن، بهطور مشترک برنده نخل طلای کن شد؛ افتخاری تاریخی که نام ییلماز گونِی را در سطح بینالمللی ماندگار کرد. «راه» تصویری تلخ از جامعه، زندان، خانواده، سنت و محدودیتهای اجتماعی در ترکیه ارائه میداد و هنوز هم از آثار شاخص سینمای سیاسی منطقه محسوب میشود.
زندگی شخصی و سیاسی گونِی نیز به اندازه کارنامه هنریاش پرحاشیه بود. او در سال ۱۹۶۷ با بازیگر مشهور ترکیه نباهت چهره ازدواج کرد، اما این زندگی مشترک پس از اختلافات و حواشی جدی، به جدایی انجامید. گونِی بعدها با ژاله فاطما، مشهور به فاطوش گونِی، ازدواج کرد که در سالهای دشوار زندگی، از جمله دوران تبعید و بیماری، کنار او بود.
ییلماز گونی چندین بار با پروندههای قضایی روبهرو شد و سالهایی از عمر خود را در زندان گذراند. او در دهه ۱۹۶۰ به اتهام انتشار مطالب و نوشتههایی با محتوای کمونیستی محکوم شد و بعدها نیز در پروندهای مربوط به قتل یک قاضی در سال ۱۹۷۴، محکومیت سنگینی دریافت کرد. این بخش از زندگی او همچنان از موضوعات بحثبرانگیز درباره شخصیتش است؛ زیرا برای برخی، گونِی نماد مقاومت هنری و سیاسی بود و برای برخی دیگر، چهرهای جنجالی با گذشتهای پر از خشونت و اتهامهای جدی.
او در سال ۱۹۸۱ از زندان گریخت و به خارج از ترکیه رفت. گونِی سالهای پایانی عمرش را در فرانسه گذراند و در همان دوران نیز فعالیت سینمایی خود را ادامه داد. فیلم «دیوار» (Duvar) از آخرین آثار مهم اوست که در تبعید ساخته شد و بار دیگر به فضای زندان، سرکوب و خشونت اجتماعی پرداخت.
ییلماز گونِی سرانجام در ۹ سپتامبر ۱۹۸۴ در پاریس بر اثر سرطان معده درگذشت. او هنگام مرگ تنها ۴۷ سال داشت، اما تأثیری که بر سینمای ترکیه گذاشت بسیار فراتر از عمر کوتاهش بود. گونِی سینمای یشیلچام را از قصههای سرگرمکننده و ملودرامهای رایج به سمت واقعگرایی تلخ، سیاست، طبقه و اعتراض اجتماعی برد و راه را برای نسل تازهای از فیلمسازان اجتماعی و سیاسی ترکیه باز کرد.
امروز ییلماز گونِی همچنان چهرهای دوگانه و پرمناقشه است؛ از یک سو، یکی از مهمترین فیلمسازان تاریخ ترکیه و صاحب اثری برنده نخل طلای کن، و از سوی دیگر، شخصیتی که زندگی خصوصی و پروندههای قضاییاش همواره محل بحث بوده است. با این حال، لقب «پادشاه زشت» هنوز در تاریخ سینمای ترکیه باقی مانده؛ لقبی برای مردی که زیبایی متعارف ستارهها را نداشت، اما با خشم، درد، استعداد و نگاه اجتماعیاش به یکی از ماندگارترین چهرههای سینمای ترکیه تبدیل شد.
