چرا گروه‌های خونی متفاوت‌اند؟ معنای A، B، O و مثبت و منفی

خون همه ما در نگاه اول شبیه هم است؛ مایعی قرمز که اکسیژن و مواد موردنیاز را در بدن جابه‌جا می‌کند. اما همین شباهت ظاهری، تفاوت‌های مهمی را پنهان کرده است؛ تفاوت‌هایی که هنگام انتقال خون می‌توانند حیاتی باشند.

حروف A، B، AB و O و علامت‌های مثبت و منفی، بخشی از این تفاوت‌ها را توصیف می‌کنند. برای فهمیدن معنای آن‌ها، باید نگاهی به سطح گلبول‌های قرمز بیندازیم.

گروه خونی؛ نشانه‌هایی روی سطح گلبول قرمز

روی سطح گلبول‌های قرمز، ساختارهایی به نام آنتی‌ژن وجود دارند. می‌توان آن‌ها را شبیه نشان‌های شناسایی در نظر گرفت؛ نشانه‌هایی که سیستم ایمنی می‌تواند تشخیصشان دهد.

در سیستم گروه‌بندی ABO، وجود یا نبود دو آنتی‌ژن A و B تعیین‌کننده است:

گروه O به معنای گلبول قرمزِ بدون آنتی‌ژن نیست؛ فقط آنتی‌ژن‌های A و B را ندارد. گلبول‌های قرمز این گروه همچنان نشانه‌های سطحی دیگری دارند.

آنتی‌بادی‌ها نیز پروتئین‌هایی در بخش مایع خون، یعنی پلاسما، هستند که می‌توانند به آنتی‌ژن‌های مشخص متصل شوند.

چرا خون ناسازگار خطرناک است؟

اگر فردی با گروه خونی A، گلبول قرمز گروه B دریافت کند، آنتی‌بادی‌های ضد B او ممکن است به سلول‌های واردشده حمله کنند. این واکنش می‌تواند باعث تخریب گلبول‌های قرمز و عوارضی جدی و حتی تهدیدکننده زندگی شود.

به همین دلیل، انتقال خون فقط با نگاه‌کردن به برچسب گروه خونی انجام نمی‌شود. بررسی گروه خون، غربالگری آنتی‌بادی‌ها و، در شرایط لازم، آزمایش سازگاری یا کراس‌مچ بخشی از فرایند ایمن انتقال خون است.

مثبت و منفی دقیقاً چه معنایی دارند؟

علامت مثبت یا منفی معمولاً به وجود یا نبود آنتی‌ژن D در سیستم Rh اشاره دارد:

• Rh مثبت: آنتی‌ژن D روی گلبول قرمز وجود دارد.
• Rh منفی: این آنتی‌ژن وجود ندارد.

پس A+ یعنی گلبول‌های قرمز فرد، آنتی‌ژن A و آنتی‌ژن D دارند. O− یعنی آنتی‌ژن‌های A، B و D را ندارند.

خود سیستم Rh چندین آنتی‌ژن دارد؛ بنابراین، تعبیر رایج «عامل Rh» در بحث مثبت و منفی، عمدتاً به همین آنتی‌ژن D مربوط است.

نکته مهم دیگر اینکه افراد Rh منفی، برخلاف الگوی معمول آنتی‌بادی‌های ABO، الزاماً از ابتدا آنتی‌بادی ضد D ندارند. این آنتی‌بادی ممکن است پس از تماس با گلبول‌های قرمز Rh مثبت، مثلاً در انتقال خون یا بعضی بارداری‌ها، ایجاد شود.

چرا همه انسان‌ها یک گروه خونی ندارند؟

پاسخ اصلی در تنوع ژنتیکی و وراثت است. ژن‌هایی که از والدین به ارث می‌بریم، در ساخته‌شدن این نشانه‌های سطحی نقش دارند. برای مثال، در سیستم ABO، نسخه‌های ژن مربوط به گروه‌های A و B می‌توانند باعث فعالیت آنزیم‌هایی شوند که قندهای متفاوتی به یک ساختار پایه روی سطح سلول اضافه می‌کنند؛ نسخه رایج O چنین فعالیتی ندارد.

اما اینکه چرا این تنوع در طول تاریخ تکامل باقی مانده، پاسخ ساده و یگانه‌ای ندارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که گروه‌های خونی می‌توانند با میزان آسیب‌پذیری در برابر بعضی عوامل عفونی ارتباط داشته باشند. این تفاوت‌ها، در کنار فرایندهایی مانند انتخاب طبیعی و تغییرات تصادفی جمعیت‌ها، ممکن است در حفظ تنوع نقش داشته باشند.

هیچ گروه خونی‌ای در همه شرایط «بهترین» نیست و از روی گروه خون هم نمی‌توان درباره شخصیت یا ارزش سلامت یک فرد قضاوت کرد.

آیا فقط همین هشت گروه خونی وجود دارند؟

ترکیب چهار گروه ABO با مثبت و منفی، هشت عنوان آشنای A+، A−، B+، B−، AB+، AB−، O+ و O− را می‌سازد. اما این همه ماجرا نیست.

سیستم‌های گروه خونی دیگری مانند Kell، Kidd و Duffy هم وجود دارند که بعضی از آن‌ها در انتقال خون اهمیت دارند. به همین دلیل، حتی یکسان‌بودن عنوانی مثل «A مثبت» همیشه به‌تنهایی برای تضمین سازگاری کافی نیست.

آیا O منفی واقعاً به همه خون می‌دهد؟

گلبول قرمز O منفی در شرایط اضطراری کاربرد مهمی دارد، چون آنتی‌ژن‌های A، B و D را ندارد. به همین دلیل، اصطلاح «دهنده عمومی» معمولاً درباره گلبول قرمز این گروه به کار می‌رود؛ نه همه فرآورده‌های خونی.

برای پلاسما، قواعد سازگاری متفاوت‌اند و پلاسمای AB معمولاً «پلاسمای دهنده عمومی» نامیده می‌شود.

در نهایت، گروه خونی را می‌توان بخشی از شناسنامه زیستی بدن دانست: چند نشانه کوچک روی سلول‌ها که شاید در زندگی روزمره به چشم نیایند، اما هنگام انتقال خون اهمیت بزرگی پیدا می‌کنند.