بیشتر ما وقتی قرار است زیر آفتاب بمانیم، به فکر ضدآفتاب، کلاه یا لباس مناسب می‌افتیم. اما یک بخش مهم بدن گاهی از قلم می‌افتد: چشم‌ها. بله، چشم هم می‌تواند دچار نوعی آفتاب‌سوختگی شود. قرار گرفتن بیش از حد در معرض نور فرابنفش یا یووی (Ultraviolet / UV) ممکن است باعث آفتاب‌سوختگی موقت چشم شود؛ وضعیتی که به آن فوتوکراتیت (Photokeratitis) می‌گویند.

فوتوکراتیت می‌تواند چشم‌ها را دردناک، اشک‌آلود، قرمز و حساس کند و حس وجود شن یا جسم خارجی در چشم ایجاد کند. خوشبختانه در بسیاری از موارد، این مشکل طی یک تا دو روز خودبه‌خود بهتر می‌شود. با این حال، شناخت علائم هشدار، روش‌های مراقبت و راه‌های پیشگیری اهمیت زیادی دارد؛ چون هر چشم قرمز و دردناک لزوما آفتاب‌سوختگی ساده نیست.

آفتاب‌سوختگی چشم یعنی کدام بخش چشم آسیب می‌بیند؟

وقتی می‌گوییم چشم آفتاب‌سوخته شده، منظور این نیست که کل چشم مثل پوست قرمز و سوخته می‌شود. در فوتوکراتیت، نور فرابنفش به بافت‌های ظریف سطح چشم آسیب می‌زند. این آسیب معمولا قرنیه را درگیر می‌کند و ممکن است ملتحمه را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

قرنیه چیست؟

قرنیه (Cornea) لایه‌ای شفاف و گنبدی‌شکل در جلوی چشم است. این لایه روی عنبیه، یعنی بخش رنگی چشم، و مردمک، یعنی مرکز سیاه چشم، قرار دارد. قرنیه شبیه لنز دوربین عمل می‌کند و به تمرکز نور کمک می‌کند تا بتوانیم واضح ببینیم.

وقتی نور فرابنفش به قرنیه آسیب می‌زند، لایه بیرونی آن تحریک یا تخریب می‌شود و همین موضوع می‌تواند باعث درد، سوزش و حساسیت چشم شود.

ملتحمه چیست؟

ملتحمه (Conjunctiva) غشایی نازک و شفاف است که بخش سفید چشم را می‌پوشاند و داخل پلک‌ها را نیز پوشش می‌دهد. این لایه به مرطوب نگه داشتن چشم کمک می‌کند و از چشم در برابر آلودگی، گردوغبار و میکروب‌ها محافظت می‌کند.

در آفتاب‌سوختگی چشم، ملتحمه هم ممکن است قرمز، متورم یا تحریک شود.

آفتاب‌سوختگی چشم چگونه اتفاق می‌افتد؟

قرنیه مقدار زیادی از نور فرابنفش خورشید را جذب می‌کند. اما اگر میزان تماس با UV بیش از حد باشد، لایه خارجی قرنیه آسیب می‌بیند. وقتی سلول‌های آسیب‌دیده از سطح قرنیه جدا می‌شوند، پایانه‌های عصبی بسیار حساس زیر آن‌ها در معرض تحریک قرار می‌گیرند. نتیجه این فرایند می‌تواند درد، سوزش، اشک‌ریزش و احساس شن‌ریزه در چشم باشد.

نکته مهم این است که نور فرابنفش فقط از تابش مستقیم خورشید به چشم نمی‌رسد. این پرتوها می‌توانند از سطح‌های روشن و بازتابنده نیز به چشم برخورد کنند.

منابع و موقعیت‌هایی که می‌توانند باعث تماس بیش از حد چشم با UV شوند عبارت‌اند از:

• نور مستقیم خورشید، به‌ویژه حوالی ظهر
• بازتاب نور خورشید از بتن، یخ، شن، برف یا آب
• حضور در ارتفاعات بالا، جایی که پرتوهای فرابنفش قوی‌ترند
• تخت‌های برنزه‌کننده یا سولاریوم و لامپ‌های UV
• جوشکاری بدون محافظ مناسب چشم

این یعنی آفتاب‌سوختگی چشم فقط مخصوص ساحل و تابستان نیست. اسکی روی برف، کوهنوردی در ارتفاع، کار کنار آب یا حتی جوشکاری بدون محافظ هم می‌تواند خطرساز باشد.

علائم آفتاب‌سوختگی چشم یا فوتوکراتیت

فوتوکراتیت معمولا هر دو چشم را هم‌زمان درگیر می‌کند، چون هر دو چشم در معرض همان نور فرابنفش قرار گرفته‌اند. البته شدت علائم ممکن است در دو چشم یکسان نباشد.

علائم رایج آفتاب‌سوختگی چشم شامل موارد زیر است:

• احساس زبری یا وجود شن در چشم
• تاری دید یا دیدن هاله دور چراغ‌ها
• درد چشم یا حس سوزش
• پرش پلک
• سردرد
• حساسیت به نور
• قرمزی و تورم
• کوچک‌تر شدن مردمک‌ها
• اشک‌ریزش و آبریزش چشم

در موارد نادر، برخی افراد ممکن است کاهش موقت بینایی یا تغییر موقت در درک رنگ‌ها را تجربه کنند.

علائم چه زمانی ظاهر می‌شوند؟

علائم فوتوکراتیت اغلب ۶ تا ۱۲ ساعت پس از تماس با نور فرابنفش شروع می‌شوند. به همین دلیل ممکن است فرد هنگام حضور در آفتاب یا محیط پرنور، مشکل خاصی احساس نکند؛ اما همان شب یا صبح روز بعد با چشم‌های دردناک، قرمز و حساس به نور بیدار شود.

اگر تماس با UV طولانی‌تر یا شدیدتر باشد، علائم ممکن است زودتر شروع شوند و شدت بیشتری داشته باشند.

درمان خانگی آفتاب‌سوختگی چشم

آفتاب‌سوختگی چشم معمولا طی یک تا دو روز خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کند. در این مدت، هدف اصلی کاهش ناراحتی و جلوگیری از تحریک بیشتر چشم است.

برای کمک به بهبود و کاهش علائم، این کارها می‌توانند مفید باشند:

• چشم‌ها را نمالید.
• یک پارچه خنک و مرطوب را روی چشم‌های بسته قرار دهید.
• اگر لنز تماسی استفاده می‌کنید، تا زمان بهبود کامل چشم‌ها آن را خارج کنید.
• به چشم‌ها استراحت بدهید.
• در خانه بمانید یا از نور شدید خورشید دوری کنید.
• اگر برای شما بی‌خطر است، از مسکن بدون نسخه استفاده کنید.
• برای کاهش خشکی و تحریک، از اشک مصنوعی بدون نگهدارنده استفاده کنید.

نکته کلیدی این است که مالیدن چشم‌ها می‌تواند تحریک و آسیب سطحی را بدتر کند. هرچقدر هم حس شن در چشم آزاردهنده باشد، مالش معمولا اوضاع را بهتر نمی‌کند؛ فقط چشم را عصبانی‌تر می‌کند!

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر چشم قرمز، دردناک یا اشک‌آلودی لزوما فوتوکراتیت نیست. برخی مشکلات چشم نیاز به درمان متفاوت یا فوری دارند. اگر هرکدام از موارد زیر را تجربه کردید، بهتر است سریع‌تر به پزشک یا متخصص چشم مراجعه کنید:

• آسیب فیزیکی به چشم یا تماس چشم با مواد شیمیایی
• درد فقط در یک چشم
• درد شدید چشم
• باقی ماندن علائم بیش از ۴۸ ساعت
• کاهش بینایی یا بدتر شدن دید

متخصص چشم می‌تواند قرنیه را بررسی کند و تشخیص دهد که مشکل واقعا فوتوکراتیت است یا بیماری دیگری باعث علائم شده است.

فوتوکراتیت با رتینوپاتی خورشیدی چه تفاوتی دارد؟

فوتوکراتیت با رتینوپاتی خورشیدی (Solar Retinopathy) یکی نیست. تفاوت این دو بسیار مهم است.

فوتوکراتیت سطح چشم را درگیر می‌کند و معمولا موقتی است. بیشتر افراد طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت بهبود پیدا می‌کنند.

اما رتینوپاتی خورشیدی زمانی رخ می‌دهد که فرد مستقیما به خورشید نگاه کند؛ برای مثال هنگام خورشیدگرفتگی، بدون محافظ مناسب چشم. در این حالت، شبکیه یا رتینا (Retina) که در عمق چشم قرار دارد دچار سوختگی می‌شود. رتینوپاتی خورشیدی معمولا جدی‌تر از فوتوکراتیت است و مدت بیشتری باقی می‌ماند.

به بیان ساده، فوتوکراتیت شبیه سوختگی سطح چشم با UV است؛ اما رتینوپاتی خورشیدی آسیب عمیق‌تر داخل چشم است و می‌تواند پیامدهای مهم‌تری داشته باشد.

چگونه از آفتاب‌سوختگی چشم پیشگیری کنیم؟

پیشگیری از فوتوکراتیت بسیار مهم است، چون آسیب ناشی از UV می‌تواند ناگهانی اتفاق بیفتد و علائم آن چند ساعت بعد ظاهر شود. چند اقدام ساده می‌تواند خطر را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.

از سولاریوم و تخت‌های برنزه‌کننده دوری کنید

تخت‌های برنزه‌کننده و دستگاه‌های مشابه، چشم را در معرض پرتوهای فرابنفش مضر قرار می‌دهند. استفاده از آن‌ها می‌تواند خطر آسیب چشمی را افزایش دهد.

در ساعات اوج تابش مراقب‌تر باشید

در میانه روز و اوایل بعدازظهر، نور خورشید معمولا شدیدتر است. در این ساعات، بهتر است تماس مستقیم با نور آفتاب را محدود کنید یا حتما از محافظ مناسب استفاده کنید.

در کنار آب، برف، شن و ارتفاعات احتیاط بیشتری داشته باشید

آب، برف، شن و حتی سطوح روشن می‌توانند نور خورشید را بازتاب دهند و میزان UV رسیده به چشم را افزایش دهند. در ارتفاعات نیز پرتوهای فرابنفش قوی‌تر هستند. بنابراین در ساحل، کوهستان، پیست اسکی یا کنار آب، عینک مناسب فقط یک اکسسوری نیست؛ وسیله محافظتی است.

در تمام سال عینک آفتابی بزنید

استفاده از عینک آفتابی فقط مخصوص روزهای آفتابی تابستان نیست. حتی در روزهای ابری نیز بخشی از پرتوهای UV می‌تواند به چشم برسد. بنابراین بهتر است در فضای بیرون، در تمام سال از عینک آفتابی مناسب استفاده کنید.

کلاه لبه‌پهن را کنار عینک آفتابی استفاده کنید

کلاه لبه‌پهن می‌تواند بخشی از نور مستقیم را از چشم دور کند. ترکیب کلاه و عینک آفتابی، محافظت بهتری نسبت به هرکدام به‌تنهایی فراهم می‌کند.

هنگام خرید عینک آفتابی به چه نکاتی توجه کنیم؟

همه عینک‌های تیره، عینک محافظ چشم نیستند. تیرگی لنز به‌تنهایی نشان‌دهنده محافظت در برابر UV نیست. هنگام انتخاب عینک آفتابی، به این ویژگی‌ها توجه کنید:

• روی برچسب آن نوشته شده باشد که ۱۰۰ درصد پرتوهای UVA و UVB را مسدود می‌کند یا دارای برچسب UV400 است.
• چشم‌ها و پوست اطراف آن‌ها را به‌خوبی بپوشاند.
• آن‌قدر راحت باشد که هر بار بیرون می‌روید واقعا از آن استفاده کنید.
• نزدیک صورت قرار بگیرد یا فریم دورچشم یا رپ‌اراند (Wraparound) داشته باشد.

لنزهای پلاریزه (Polarized) می‌توانند خیرگی نور را کاهش دهند، اما همه آن‌ها لزوما محافظت کافی در برابر UV ندارند. بنابراین اگر عینک پلاریزه می‌خرید، حتما برچسب آن را بررسی کنید تا مطمئن شوید ۱۰۰ درصد UVA و UVB را مسدود می‌کند یا UV400 است.

عینک معمولی برای برف شدید و جوشکاری کافی نیست

عینک آفتابی معمولی برای همه موقعیت‌ها کافی نیست. در محیط‌هایی با برف بسیار روشن یا هنگام جوشکاری، چشم به محافظ تخصصی نیاز دارد.

برای ورزش‌های برفی، باید از عینک اسکی دارای محافظ UV استفاده شود. برای جوشکاری نیز باید از کلاه و عینک جوشکاری با لنزهای ایمنی مناسب استفاده کرد. جوشکاری بدون محافظ می‌تواند آسیب جدی به سطح چشم وارد کند و علائمی شبیه آفتاب‌سوختگی شدید ایجاد کند.

چشم‌ها هم ضدآفتاب خودشان را می‌خواهند

آفتاب‌سوختگی چشم یا فوتوکراتیت زمانی رخ می‌دهد که نور فرابنفش به سطح چشم، به‌ویژه قرنیه و گاهی ملتحمه، آسیب بزند. این وضعیت می‌تواند باعث حس شن در چشم، درد، سوزش، اشک‌ریزش، قرمزی، تورم، حساسیت به نور، تاری دید، دیدن هاله دور چراغ‌ها، سردرد و پرش پلک شود. علائم معمولا ۶ تا ۱۲ ساعت پس از تماس با UV ظاهر می‌شوند و اغلب طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت بهبود می‌یابند.

برای مراقبت در خانه، چشم‌ها را نمالید، کمپرس خنک بگذارید، لنز تماسی را خارج کنید، از نور شدید دوری کنید، به چشم‌ها استراحت دهید و در صورت نیاز از اشک مصنوعی بدون نگهدارنده یا مسکن مناسب استفاده کنید.

اگر درد شدید است، فقط یک چشم درد دارد، علائم بیش از ۴۸ ساعت ادامه دارد، دیدتان بدتر شده یا چشم با ماده شیمیایی یا آسیب فیزیکی مواجه شده، باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.

برای پیشگیری، عینک آفتابی استاندارد با محافظت ۱۰۰ درصد در برابر UVA و UVB یا برچسب UV400 انتخاب کنید، در تمام سال حتی روزهای ابری از آن استفاده کنید، در محیط‌های بازتابنده مانند برف، آب و شن محتاط‌تر باشید و برای اسکی یا جوشکاری از محافظ تخصصی چشم استفاده کنید. چشم‌ها هم مثل پوست در برابر آفتاب به مراقبت نیاز دارند؛ فقط کمی بی‌سروصداتر اعتراض می‌کنند.