یائسگی (Menopause) معمولاً با علائمی مانند افزایش وزن و گرگرفتگی شناخته میشود، اما این مرحله از زندگی میتواند بخش مهم و کمتر مطرحشدهای از سلامت زنان را نیز تحت تأثیر قرار دهد: سلامت جنسی. بسیاری از زنان پس از یائسگی با مشکلاتی مانند خشکی واژن (Vaginal Dryness)، ناراحتی هنگام رابطه جنسی، کاهش میل جنسی و علائم ادراریـتناسلی روبهرو میشوند. یکی از دلایل اصلی این تغییرات، کاهش تولید هورمونهای استروژن (Estrogen) و پروژسترون (Progesterone) توسط تخمدانهاست.
اکنون شواهد تازه نشان میدهد ترکیبی گیاهی به نام ایزوفلاون سویا (Soy Isoflavone) ممکن است بتواند بخشی از این علائم را کاهش دهد. یک تحلیل جدید از کارآزماییهای تصادفی کنترلشده نشان داده است که مصرف ایزوفلاون سویا، چه از طریق غذا و چه به شکل مکمل، ظاهراً ایمن است و میتواند بهطور متوسط در کاهش برخی علائم تناسلی و جنسی زنان پس از یائسگی مؤثر باشد.
ایزوفلاون سویا چیست؟
ایزوفلاونهای سویا (Soy Isoflavones) ترکیباتی طبیعی هستند که در غذاهای تهیهشده از سویا مانند توفو (Tofu)، دانه سویا (Soybeans) و تمپه (Tempeh) وجود دارند.
این ترکیبات از گروه فیتواستروژنها (Phytoestrogens) هستند؛ یعنی مواد گیاهیای که ساختار شیمیاییشان تا حدی شبیه استروژن است. به همین دلیل، میتوانند بهطور ضعیف به گیرندههای استروژن (Estrogen Receptors) در بدن متصل شوند.
دکتر هدر بارتوس (Heather Bartos)، متخصص زنان و زایمان (OB/GYN) و متخصص یائسگی در مجموعه «plusOne Wellness Collective»، توضیح میدهد که ایزوفلاونهای سویا میتوانند در برخی بافتهای تحت تأثیر یائسگی، بهویژه بافتهای واژنی و ادراری، اثر خفیف شبیه استروژن ایجاد کنند.
آیا ایزوفلاون سویا همان هورموندرمانی است؟
خیر. مصرف ایزوفلاون سویا معادل درمان جایگزینی هورمون (Hormone Replacement Therapy – HRT) نیست.
هورموندرمانی یا HRT یک مداخله پزشکی قویتر است که در آن دوز مشخصی از هورمونها بر اساس نیازهای فردی بیمار تنظیم میشود. اما ایزوفلاون سویا در واقع استروژن را جایگزین نمیکند؛ بلکه ممکن است فقط اثرات خفیف و محدود شبیه استروژن در برخی بافتها ایجاد کند.
به بیان ساده، اگر HRT را یک درمان پزشکی هدفمند بدانیم، ایزوفلاون سویا بیشتر یک گزینه تغذیهای یا مکملی با اثر ملایمتر است.
مطالعه جدید درباره سویا و سلامت جنسی چه نشان داد؟
ایزوفلاونهای سویا سالهاست که بهعنوان راهکاری طبیعی برای کاهش علائم یائسگی مورد توجه پژوهشگران قرار دارند. در بررسی جدیدی که در مجله «International Journal of Impotence Research» منتشر شد، دانشمندان ۱۳ کارآزمایی تصادفی کنترلشده را بررسی کردند. این مطالعات اثر ایزوفلاون سویا را با دارونما یا درمان جایگزینی هورمون (HRT) مقایسه کرده بودند.
در مجموع، این کارآزماییها شامل ۱۳۲۵ زن پس از یائسگی از نقاط مختلف جهان بودند.
مدت مداخله در مطالعات مختلف بین ۴ تا ۲۴ هفته بود. شرکتکنندگان یا رژیم غذایی سرشار از سویا داشتند، یا مکمل ایزوفلاون سویا را با دوز روزانه ۴۰ تا ۱۶۰ میلیگرم مصرف کردند.
سپس این زنان پرسشنامههایی درباره علائم یائسگی تکمیل کردند. در این پرسشنامهها، تجربههای جسمی و احساسی مانند گرگرفتگی، نوسانات خلقی، مشکلات واژنی، علائم ادراری و سایر ناراحتیهای مرتبط با یائسگی ثبت شد.
کدام علائم با ایزوفلاون سویا بهتر شدند؟
نتایج تحلیل نشان داد که ایزوفلاون سویا در برخی حوزههای سلامت جنسی و ادراریـتناسلی اثر امیدوارکنندهای داشته است. بهطور کلی، مصرف سویا یا مکمل ایزوفلاون با بهبود موارد زیر همراه بود:
- خشکی واژن
- علائم ادراریـتناسلی
- ناراحتیهایی مانند سوزش یا درد هنگام ادرار
- فوریت ادراری
- کاهش برانگیختگی جنسی
- درد یا فشار لگنی
این یافتهها نشان میدهد که ایزوفلاون سویا ممکن است برای زنانی که پس از یائسگی دچار خشکی و ناراحتی در ناحیه تناسلی یا ادراری هستند، تا حدی کمککننده باشد.
ایزوفلاون سویا برای چه علائمی اثر قابل توجهی نداشت؟
با وجود نتایج مثبت در برخی زمینهها، ایزوفلاون سویا برای همه علائم یائسگی مؤثر نبود. پژوهشگران دریافتند که این ترکیب در مجموع تأثیر قابل توجهی بر موارد زیر نشان نداد:
- درد هنگام رابطه جنسی یا دیسپارونی
- گرگرفتگی
- تعریق شبانه
- علائم روانشناختی مانند نوسانات خلقی یا ناراحتیهای عاطفی
بنابراین، اگرچه سویا ممکن است به بهبود خشکی واژن و برخی علائم ادراریـتناسلی کمک کند، نباید انتظار داشت که بهتنهایی تمام مشکلات یائسگی، بهویژه علائم شدید، را برطرف کند.
محدودیتهای پژوهش چه بود؟
پژوهشگران تأکید کردند که برای نتیجهگیری قطعی درباره اثر ایزوفلاون سویا بر سلامت جنسی پس از یائسگی، به تحقیقات طولانیمدتتر نیاز است.
همچنین برخی از مطالعات بررسیشده کوچک بودند و بسیاری از دادهها بر اساس گزارش شخصی شرکتکنندگان از علائم خود جمعآوری شده بود. این نوع گزارشها ممکن است با سوگیری همراه باشند؛ زیرا برداشت افراد از شدت علائم میتواند تحت تأثیر عوامل مختلف قرار گیرد.
دکتر بارتوس نیز میگوید زنان باید درباره اثر ایزوفلاون سویا انتظارات واقعبینانه داشته باشند. به گفته او، برخی زنان ممکن است بهبود معناداری، بهویژه در راحتی و سلامت واژن، تجربه کنند؛ اما ایزوفلاون سویا احتمالاً بهتنهایی برای کنترل علائم شدید کافی نیست.
سویا را از غذا دریافت کنیم یا مکمل مصرف کنیم؟
در این بررسی، هم رژیمهای غذایی سرشار از سویا و هم مکملهای ایزوفلاون سویا با فوایدی همراه بودند. اما سوال مهم این است: کدام گزینه بهتر است؟
ملیسا گرووز آزارو (Melissa Groves Azzaro)، متخصص تغذیه ثبتشده با تمرکز بر تغذیه و هورمونها، میگوید ایزوفلاونهای سویا ممکن است از طریق غذا بهتر از مکمل جذب شوند. او به پژوهشی در سال ۲۰۰۹ اشاره میکند که نشان داده بود بدن افراد احتمالاً ایزوفلاونهای فعال سویا، یعنی جنیستئین (Genistein) و دایدزئین (Daidzein)، را از غذا بهتر از قرص جذب میکند.
با این حال، او یادآوری میکند که مکملها معمولاً دوز بالاتری از ایزوفلاون سویا نسبت به غذاها دارند؛ بنابراین مقایسه مستقیم اثر غذا و مکمل همیشه ساده نیست.
برای دریافت مقدار مؤثر از غذا، چقدر سویا لازم است؟
دکتر استیسی سیلورمن فاین (Stacey Silverman Fine)، متخصص زنان و زایمان در کلینیک «Maven Clinic» در نیویورک، میگوید اگر کسی بخواهد روزانه حدود ۸۰ تا ۱۰۰ میلیگرم ایزوفلاون را فقط از غذا دریافت کند، باید معمولاً دو تا سه وعده غذایی حاوی سویا را بهطور هدفمند در برنامه روزانه خود بگنجاند.
به گفته او، این کار با برنامهریزی کاملاً امکانپذیر است، اما برای بسیاری از زنان آمریکایی یک تغییر واقعی در رژیم غذایی محسوب میشود.
گرووز آزارو پیشنهاد میکند افراد ابتدا با افزودن یک تا دو وعده غذای سویا در روز شروع کنند و سپس علائم خود را زیر نظر بگیرند. گزینه دیگر نیز ترکیب مصرف غذاهای حاوی سویا با مکملهاست؛ البته بهتر است این کار با مشورت پزشک انجام شود.
مقدار ایزوفلاون در غذاهای مختلف سویا
جیمی موک (Jamie Mok)، متخصص تغذیه ثبتشده در «Yogini RD» در لسآنجلس، چند منبع غذایی مناسب سویا و مقدار تقریبی ایزوفلاون آنها را معرفی کرده است:
- نصف فنجان دانه سویای پخته: حدود ۴۷ میلیگرم ایزوفلاون سویا
- ۳ اونس تمپه (Tempeh): حدود ۳۷ میلیگرم
- ۱ فنجان شیر سویا: حدود ۳۰ میلیگرم
- ۳ اونس توفوی سفت (Firm Tofu): حدود ۲۰ میلیگرم
- ۱ قاشق غذاخوری میسو (Miso): حدود ۷ میلیگرم
این مواد میتوانند بهصورت تدریجی وارد رژیم غذایی شوند؛ مثلاً افزودن شیر سویا به صبحانه، استفاده از توفو در غذاهای گیاهی، یا مصرف تمپه در وعده ناهار یا شام.
چه کسانی ممکن است بیشترین سود را ببرند؟
شواهد نشان میدهد چند قرص ایزوفلاون سویا یا چند وعده توفو به اندازه درمان جایگزینی هورمون (HRT) قوی نیستند. با این حال، برای برخی زنان پس از یائسگی، ممکن است کاهش قابل توجهی در علائم ناراحتکننده جنسی و واژنی ایجاد کنند.
دکتر بارتوس میگوید برای بیمار مناسب، سویا میتواند بخشی از گفتوگو درباره گزینههای مدیریت علائم یائسگی باشد.
به گفته دکتر سیلورمن فاین، زنانی که بیشترین احتمال بهرهمندی را دارند شامل افرادی هستند که:
- خشکی واژن و علائم ادراریـتناسلی خفیف تا متوسط دارند
- گزینههای غیرهورمونی (Non-Hormonal Options) را ترجیح میدهند
- به دلایل پزشکی نمیتوانند از HRT استفاده کنند
- سابقه شخصی لخته خون، بیماری قلبیعروقی، یا برخی سرطانها دارند
البته در این گروهها نیز تصمیمگیری باید با نظر پزشک انجام شود.
چه کسانی باید با احتیاط بیشتری عمل کنند؟
مصرف مکمل ایزوفلاون سویا برای همه مناسب نیست. گرووز آزارو توصیه میکند برخی افراد پیش از مصرف این مکملها حتماً با پزشک مشورت کنند، بهویژه اگر:
- داروهایی مصرف میکنند که ممکن است با ایزوفلاون سویا تداخل داشته باشند
- سابقه سرطان حساس به استروژن یا سرطان استروژنمثبت (Estrogen-Positive Cancer) دارند
- در حال حاضر از درمان جایگزینی هورمون (HRT) استفاده میکنند
- داروهایی مصرف میکنند که اثرات استروژن را مهار میکنند، مانند تاموکسیفن (Tamoxifen)
این احتیاط مهم است، زیرا ایزوفلاونهای سویا هرچند اثر ضعیفی دارند، اما همچنان میتوانند با مسیرهای هورمونی بدن در ارتباط باشند.
نهایتا، ایزوفلاون سویا (Soy Isoflavone) ترکیبی گیاهی و طبیعی موجود در غذاهایی مانند توفو، تمپه، شیر سویا و دانه سویاست. پژوهشهای جدید نشان میدهد این ترکیب ممکن است بهطور متوسط به کاهش خشکی واژن و برخی علائم ادراریـتناسلی در زنان پس از یائسگی کمک کند.
با این حال، ایزوفلاون سویا جایگزین درمان جایگزینی هورمون (HRT) نیست و احتمالاً برای علائم شدید یا مشکلاتی مانند درد هنگام رابطه جنسی، گرگرفتگی، تعریق شبانه و علائم روانشناختی اثر چشمگیری ندارد.
برای بسیاری از زنان، شروع با یک تا دو وعده غذای حاوی سویا در روز میتواند راهی ساده و کمخطر برای بررسی اثرات احتمالی باشد. اما اگر قصد مصرف مکمل دارید، سابقه بیماری هورمونی یا سرطان دارید، دارو مصرف میکنید، یا همزمان تحت درمان هورمونی هستید، بهتر است حتماً با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.
