افزایش دما، طولانی‌تر شدن فصل‌های گرم و زمستان‌های ملایم‌تر باعث شده‌اند کنه‌ها مدت بیشتری فعال بمانند و احتمال تماس انسان با آن‌ها بیشتر شود. همین روند، نگرانی‌ها درباره بیماری‌های منتقل‌شونده از کنه را افزایش می‌دهد.

شناخته‌شده‌ترین بیماری منتقل‌شونده از کنه در آمریکای شمالی، بیماری لایم (Lyme Disease) است؛ اما این روزها یک بیماری نادرتر نیز خبرساز شده است: تولارمی یا تولارمیا (Tularemia)، که به نام غیررسمی تب خرگوشی یا ربیت فیور (Rabbit Fever) هم شناخته می‌شود.

توجه رسانه‌ها به این بیماری پس از آن بیشتر شد که سه مورد احتمالی تولارمی در شهرستان سافک، نیویورک (Suffolk County, New York) شناسایی شد. البته وزارت بهداشت ایالت نیویورک (New York State Department of Health) هنوز این سه مورد احتمالی را رسما تایید نکرده است؛ موضوعی که ماریسا کراری (Marissa Crary)، سخنگوی این وزارتخانه، به آن اشاره کرده است.

تولارمی یا تب خرگوشی چیست؟

تولارمی یک بیماری عفونی نادر اما بالقوه خطرناک است که توسط باکتری فرانسیسلا تولارنسیس (Francisella tularensis) ایجاد می‌شود. این باکتری به‌طور طبیعی در جوندگان کوچک و برخی حیوانات وحشی زندگی می‌کند. سپس کنه‌ها و حشراتی که از این حیوانات تغذیه می‌کنند، می‌توانند باکتری را با خود منتقل کنند.

انسان‌ها معمولا از دو راه اصلی به تولارمی مبتلا می‌شوند:

• گزش کنه آلوده
• تماس با حیوان بیمار یا آلوده

نکته مهم این است که تولارمی از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود. بنابراین برخلاف برخی عفونت‌های تنفسی، تماس معمولی با فرد بیمار معمولا راه انتقال این بیماری نیست.

چرا به تولارمی «تب خرگوشی» می‌گویند؟

این بیماری به این دلیل «تب خرگوشی» نام گرفته که خرگوش‌ها یکی از ناقلان اصلی آن هستند. با این حال، نام بیماری نباید باعث شود تصور کنیم فقط خرگوش‌ها درگیر می‌شوند.

شارون ناخمن (Sharon Nachman)، پزشک و رییس بخش بیماری‌های عفونی کودکان در استونی بروک مدیسین (Stony Brook Medicine) در شهرستان سافک، می‌گوید:

«به آن تب خرگوشی می‌گویند چون خرگوش‌ها ناقل اصلی هستند، اما این عفونت در هر پستانداری، از جمله انسان‌ها، غیرمعمول است.»

او تاکید می‌کند که سالانه فقط حدود ۲۰۰ مورد انسانی گزارش‌شده از تولارمی در آمریکا وجود دارد. به گفته او، این بیماری به‌سادگی منتقل نمی‌شود و به همین دلیل هنوز انتظار نمی‌رود امسال افزایش بزرگی در موارد بیماری دیده شود.

این نگاه محتاطانه مهم است: تولارمی جدی است، اما شیوع آن همچنان پایین است و نباید هر خبر جدیدی را به معنای همه‌گیری گسترده دانست.

چرا تب خرگوشی دوباره مورد توجه قرار گرفته است؟

در سال‌های اخیر، موارد بیماری‌های منتقل‌شونده از کنه افزایش یافته‌اند و همین موضوع باعث شده مقام‌های سلامت عمومی با دقت بیشتری این بیماری‌ها را زیر نظر بگیرند.

در بهار امسال، داده‌های مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا یا سی‌دی‌سی (Centers for Disease Control and Prevention / CDC) نشان داد که مراجعه‌های هفتگی به اورژانس به‌دلیل گزش کنه به بالاترین سطح از سال ۲۰۱۷ رسیده است.

در مورد تولارمی، تعداد کلی موارد همچنان پایین است؛ اما مطالعه‌ای از سی‌دی‌سی در سال ۲۰۲۵ نشان داد میانگین موارد تب خرگوشی بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است. در این داده‌ها، نرخ بیماری در این گروه‌ها بالاتر گزارش شده بود:

• کودکان ۵ تا ۹ سال
• مردان مسن‌تر
• سرخ‌پوستان آمریکا یا بومیان آلاسکا

پیتر چین-هانگ (Peter Chin-Hong)، پزشک متخصص بیماری‌های عفونی و استاد پزشکی در دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا سان‌فرانسیسکو (University of California San Francisco School of Medicine)، می‌گوید:

«واقعیت این است که تولارمی و دیگر بیماری‌های منتقل‌شونده از کنه در جاهای بیشتری دیده می‌شوند و بیشتر شناسایی می‌شوند.»

نقش تغییرات اقلیمی در افزایش خطر کنه‌ها

یکی از توضیح‌های مهم برای افزایش نگرانی درباره بیماری‌های منتقل‌شونده از کنه، تغییرات اقلیمی است. به گفته چین-هانگ، زمستان‌های گرم‌تر و تابستان‌های طولانی‌تر باعث می‌شوند کنه‌ها ماه‌های بیشتری فعال باشند. هم‌زمان، مردم نیز در فصل‌های گرم مدت بیشتری را در فضای باز می‌گذرانند.

این ترکیب، احتمال تماس انسان با کنه را بیشتر می‌کند. از طرف دیگر، شرایط گرم‌تر می‌تواند از جمعیت‌های بزرگ‌تر حیواناتی حمایت کند که غذای کنه‌ها هستند. وقتی میزبان‌های حیوانی بیشتر شوند، چرخه زندگی کنه‌ها و احتمال انتقال بیماری نیز می‌تواند تقویت شود.

عامل دیگر، گسترش ساخت‌وساز و ورود انسان به زیستگاه‌های طبیعی است. وقتی خانه‌سازی، جاده‌سازی یا توسعه شهری به عمق محیط‌های طبیعی نفوذ می‌کند، تماس انسان با حیوانات وحشی، کنه‌ها و حشرات ناقل افزایش می‌یابد.

چرا مقام‌های سلامت عمومی نسبت به تولارمی حساس‌اند؟

تولارمی فقط به‌دلیل گزش کنه نگران‌کننده نیست. باکتری عامل آن، یعنی فرانسیسلا تولارنسیس، از سوی مقام‌های سلامت به‌عنوان یک تهدید سطح یک بیوتروریسم یا تیر وان بایوتروریسم ترت (Tier 1 Bioterrorism Threat) طبقه‌بندی شده است.

این باکتری به‌عنوان عامل احتمالی بیوتروریسم بررسی شده، زیرا می‌تواند بیماری ناتوان‌کننده و بالقوه کشنده ایجاد کند. همین ویژگی باعث می‌شود حتی موارد احتمالی آن برای مقام‌های سلامت عمومی مهم باشد، هرچند بیماری در حالت طبیعی نادر است.

این نکته به معنی ایجاد ترس عمومی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد چرا موارد مشکوک تولارمی با حساسیت بیشتری بررسی می‌شوند.

علائم تب خرگوشی یا تولارمی

تشخیص تولارمی در مراحل اولیه می‌تواند دشوار باشد، چون علائم آن شبیه بسیاری از عفونت‌های دیگر است. به گفته چین-هانگ:

«به همین دلیل تشخیص اغلب در ابتدا از دست می‌رود.»

علائم اولیه تولارمی می‌توانند شبیه آنفلوآنزا باشند و شامل موارد زیر شوند:

• خستگی
• سردرد
• تب و لرز
• درد و کوفتگی عضلانی یا میالژی (Myalgia)
• ناراحتی قفسه سینه یا سرفه
• گلودرد
• کاهش اشتها
• استفراغ و اسهال
• درد شکم
• تورم غدد لنفاوی
• تحریک شدید چشم، اگر باکتری وارد چشم شود

زخم محل گزش و تورم غدد لنفاوی

شارون ناخمن توضیح می‌دهد که در تولارمی ممکن است در محل گزش کنه، یک زخم باز و دردناک یا اولسر (Ulcer) ایجاد شود. همچنین غدد لنفاوی نزدیک همان ناحیه ممکن است متورم، حساس و گرم شوند.

این ترکیب، یعنی تب یا علائم شبه‌آنفلوآنزا همراه با زخم محل گزش و غدد لنفاوی متورم، می‌تواند برای پزشک سرنخ مهمی باشد؛ به‌ویژه اگر فرد اخیرا در فضای باز بوده یا با حیوان بیمار تماس داشته است.

تولارمی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تنها راه قطعی تایید تولارمی، آزمایش آزمایشگاهی است. از آنجا که علائم بیماری می‌توانند با بسیاری از عفونت‌ها اشتباه شوند، شرح حال دقیق اهمیت زیادی دارد.

اگر فرد به پزشک بگوید که اخیرا در محیط‌های پرکنه بوده، کنه روی بدنش پیدا کرده، یا با خرگوش یا حیوان وحشی بیمار تماس داشته است، تشخیص سریع‌تر و دقیق‌تر می‌شود.

به بیان ساده، پزشک برای تشخیص فقط به علائم نگاه نمی‌کند؛ بلکه محیط، تماس‌ها و احتمال مواجهه با باکتری نیز اهمیت دارد.

درمان تب خرگوشی

اگر تولارمی زود تشخیص داده شود، معمولا با آنتی‌بیوتیک‌ها قابل درمان است. داروهایی که ممکن است برای درمان به کار روند شامل موارد زیر هستند:

• داکسی‌سایکلین (Doxycycline)
• استرپتومایسین (Streptomycin)
• جنتامایسین (Gentamicin)
• آزیترومایسین (Azithromycin)

انتخاب دارو به وضعیت فرد، شدت بیماری و نظر پزشک بستگی دارد. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک توصیه نمی‌شود، چون تشخیص درست عامل بیماری و انتخاب داروی مناسب اهمیت دارد.

بدون درمان سریع، تولارمی می‌تواند خطرناک باشد. در موارد درمان‌نشده یا دیر درمان‌شده، مرگ‌ومیر بیماری ممکن است بین ۱۰ تا ۵۰ درصد باشد. این بازه نشان می‌دهد نوع بیماری، شدت درگیری و زمان شروع درمان می‌تواند بر پیامد آن اثر زیادی داشته باشد.

مواجهه احتمالی با تولارمی را چگونه بشناسیم؟

تشخیص سریع تولارمی زمانی آسان‌تر است که فرد بداند در معرض چه چیزهایی بوده است. موقعیت‌های پرخطر می‌توانند شامل گذراندن زمان در فضای باز، حضور در محیط‌های پرکنه یا تماس با خرگوش‌های بیمار باشند.

ناخمن به خانواده‌ها توصیه می‌کند از خرگوش‌هایی که رفتار طبیعی ندارند دوری کنند. او می‌گوید:

«ممکن است مردم فکر کنند: “وای، یک خرگوش کوچولوی بامزه است و می‌خواهم کمکش کنم”، اما حیوان بیمار، حیوان بیمار است؛ پس به آن نزدیک نشوید، چون ممکن است دچار عفونت شوید.»

این توصیه ساده اما مهم است. حیوانی که بی‌حال، گیج، غیرطبیعی یا بیمار به نظر می‌رسد، نباید لمس یا جابه‌جا شود؛ حتی اگر ظاهرش بی‌آزار و دوست‌داشتنی باشد. برای این کار با نهادهای مرتبط تماس بگیرید.

چرا گزش کنه مهم‌ترین راه انتقال به انسان است؟

اگرچه تماس با حیوان بیمار می‌تواند خطرناک باشد، اما تماس مستقیم با کنه محتمل‌ترین راه ابتلای انسان است. کنه‌ها می‌توانند ساعت‌ها به بدن بچسبند و تغذیه کنند. هرچه زمان اتصال کنه بیشتر شود، احتمال انتقال عامل بیماری‌زا از کنه به انسان نیز افزایش می‌یابد.

چین-هانگ توضیح می‌دهد که کنه‌ها هنگام تغذیه، به‌طور پیوسته بزاق تزریق می‌کنند. این بزاق ممکن است سیستم ایمنی را به‌صورت موضعی سرکوب کند و احتمال عفونت را افزایش دهد.

این موضوع نشان می‌دهد چرا بررسی بدن پس از حضور در فضای باز و برداشتن سریع کنه تا این اندازه مهم است.

چگونه از گزش کنه و تب خرگوشی پیشگیری کنیم؟

اگر در محیط‌هایی وقت می‌گذرانید که کنه‌ها یا خرگوش‌های آلوده ممکن است وجود داشته باشند، رعایت چند نکته ساده می‌تواند خطر را کاهش دهد.

۱. لباس مناسب بپوشید

هنگام حضور در فضای باز، به‌ویژه در علفزارها، جنگل‌ها یا مناطق پرپوشش گیاهی:

• لباس آستین‌بلند بپوشید.
• شلوار بلند بپوشید.
• پایین شلوار را داخل جوراب قرار دهید.
• لباس روشن انتخاب کنید تا کنه‌ها راحت‌تر دیده شوند.

این کارها شاید کمی ظاهر ماجراجویانه به شما بدهد، اما در برابر کنه‌ها واقعا کاربردی است!

۲. از دافع حشرات مناسب استفاده کنید

محصولات حاوی دی‌ایت (DEET) و پیکاریدین (Picaridin) می‌توانند در برابر کنه‌ها موثر باشند. این مواد باید طبق دستور روی محصول استفاده شوند.

برای کودکان، زنان باردار یا افراد دارای پوست حساس، بهتر است درباره انتخاب محصول مناسب از پزشک یا داروساز راهنمایی گرفته شود.

۳. پرمترین را فقط روی لباس استفاده کنید

پرمترین (Permethrin) یک حشره‌کش قوی است که می‌تواند برای لباس و تجهیزات استفاده شود، اما هرگز نباید مستقیما روی پوست زده شود.

این تفاوت مهم است: دافع‌هایی مثل DEET برای استفاده روی پوست طراحی شده‌اند، اما پرمترین برای لباس و وسایل است.

۴. بعد از حضور در فضای باز بدن را بررسی کنید

پس از برگشت از محیط بیرون، بدن خود را به‌دقت از نظر وجود کنه بررسی کنید. این کار را برای کودکان و حیوانات خانگی نیز انجام دهید.

کنه‌ها ممکن است در نواحی پنهان بدن قرار بگیرند؛ بنابراین بررسی کامل و باحوصله اهمیت دارد.

۵. به حیوانات بیمار یا مرده دست نزنید

اگر با حیوان بیمار یا مرده روبه‌رو شدید، بهترین کار این است که آن را لمس نکنید. اگر به هر دلیل لازم بود با حیوان بیمار یا مرده کار کنید، از دستکش استفاده کنید؛ اما توصیه ایمن‌تر این است که اصلا به آن دست نزنید و موضوع را به نهادهای مسئول اطلاع دهید.

۶. قبل از چمن‌زنی محیط را بررسی کنید

یکی از نکات کمتر شناخته‌شده اما مهم این است که پیش از چمن‌زنی، منطقه را به‌دقت بررسی کنید. اگر چمن‌زن از روی بدن یک حیوان مرده و آلوده عبور کند، ممکن است باکتری در هوا پخش شود یا به شکل ذرات معلق درآید.

این وضعیت می‌تواند خطر مواجهه تنفسی با باکتری را افزایش دهد. بنابراین در مناطقی که حیوانات وحشی حضور دارند، بررسی پیش از چمن‌زنی کار عاقلانه‌ای است.

اگر کنه روی بدن پیدا کردید چه کار کنید؟

پیدا کردن کنه روی بدن نگران‌کننده است، اما لازم نیست وحشت کنید. مهم‌ترین کار، برداشتن سریع و درست آن است.

چین-هانگ توصیه می‌کند:

۱. کنه را هرچه زودتر خارج کنید

برای برداشتن کنه از موچین نوک‌باریک استفاده کنید. کنه را تا حد امکان نزدیک به سطح پوست بگیرید و مستقیم به سمت بیرون بکشید.

نکات مهم:

• کنه را نپیچانید.
• آن را له نکنید.
• نیازی نیست کنه را نگه دارید.

برداشتن سریع کنه، احتمال انتقال عامل بیماری را کاهش می‌دهد.

۲. محل گزش و دست‌ها را تمیز کنید

پس از خارج کردن کنه، محل گزش و دست‌های خود را با آب و صابون بشویید. همچنین می‌توانید از الکل مالشی یا رابینگ الکل (Rubbing Alcohol) استفاده کنید.

تمیز کردن محل گزش به کاهش خطر عفونت موضعی کمک می‌کند.

۳. علائم را زیر نظر بگیرید

لازم نیست صرفا به‌دلیل پیدا کردن کنه، فورا به پزشک مراجعه کنید؛ اما باید طی روزهای بعد مراقب علائم باشید.

اگر علائم شبه‌آنفلوآنزا ظاهر شد، مانند تب، لرز، سردرد، درد عضلانی، خستگی، سرفه، گلودرد، یا اگر زخم دردناک در محل گزش و تورم غدد لنفاوی ایجاد شد، بهتر است هرچه سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.

در مراجعه پزشکی، حتما بگویید که کنه روی بدن شما بوده یا اخیرا در فضای باز و مناطق پرکنه حضور داشته‌اید.

تولارمی نادر است، اما آگاهی از آن می‌تواند حیاتی باشد

تولارمی یا تب خرگوشی یک بیماری نادر منتقل‌شونده از کنه و حیوانات آلوده است که توسط باکتری فرانسیسلا تولارنسیس ایجاد می‌شود. این باکتری در جوندگان کوچک و حیوانات وحشی وجود دارد و از طریق کنه‌ها، حشرات یا تماس با حیوان بیمار می‌تواند به انسان منتقل شود. بیماری از فردی به فرد دیگر سرایت نمی‌کند.

اگرچه سالانه تنها حدود ۲۰۰ مورد انسانی در آمریکا گزارش می‌شود، افزایش بیماری‌های منتقل‌شونده از کنه، گرم‌تر شدن زمستان‌ها، طولانی‌تر شدن تابستان‌ها، افزایش تماس انسان با محیط‌های طبیعی و گزارش سه مورد احتمالی در شهرستان سافک نیویورک، توجه‌ها را به این بیماری جلب کرده است.

علائم تولارمی می‌تواند شبیه آنفلوآنزا باشد: تب و لرز، خستگی، سردرد، درد عضلانی، گلودرد، سرفه، کاهش اشتها، مشکلات گوارشی، تورم غدد لنفاوی و گاهی زخم دردناک در محل گزش. تشخیص قطعی با آزمایش انجام می‌شود و درمان زودهنگام با آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند داکسی‌سایکلین، استرپتومایسین، جنتامایسین یا آزیترومایسین می‌تواند موثر باشد.

برای پیشگیری، لباس پوشیده و روشن بپوشید، از دافع کنه استفاده کنید، پرمترین را فقط روی لباس بزنید، پس از حضور در فضای باز بدن خود، کودکان و حیوانات خانگی را بررسی کنید، به حیوانات بیمار یا مرده دست نزنید و پیش از چمن‌زنی محیط را بررسی کنید.

خبر خوب این است که با وجود جدی بودن تولارمی، این بیماری بسیار مسری نیست و موارد آن همچنان نادر است. اما آگاهی، پیشگیری و مراجعه به‌موقع هنگام بروز علائم می‌تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.