اگر در مناطق سردسیر آمریکای شمالی، جنوب کانادا، شمال اروپا یا آسیا سفر کنید، شاید خوششانس باشید و یک جغد برفی (Snowy Owl) — پرنده شکاری درخشان با پرهای سفید و چشمان زرد — را ببینید.
لقب «برفی» کاملاً برازنده این پرنده است؛ هم بهخاطر پرهای سفیدِ شبیه به برف و هم مناطق سردی که برای زندگی انتخاب میکند. برخلاف اکثر جغدها که شبفعالاند، جغد برفی روزها شکار میکند و شبها میخوابد.
برای شناخت بهتر این پرنده، با دنور هولت (Denver Holt)، بنیانگذار مؤسسه پژوهش جغدها (Owl Research Institute) در مونتانا گفتوگو شده است. او از سال ۱۹۹۲ در دهکده بارو (Barrow) در آلاسکا، در کرانه اقیانوس منجمد شمالی، مطالعه بلندمدتی درباره تکثیر جغد برفی و جمعیت لمینگها، انجام داده است.
جغدهای برفی توجه زیادی جلب میکنند
پژوهش اولیه موسسه روی رابطه شکار–شکارچی میان جغد برفی و لمینگ قهوهای — منبع اصلی غذای این جغد — متمرکز بود، اما هولت و گروهش در طول سالها چیزهای بیشتری درباره این پرنده کاریزماتیک و باشکوه آموختند؛ پرندهای که با نامهایی چون «جغد سفید»، «جغد بزرگ سفید شمالی» هم شناخته میشود.
از میان ۲۵۰ گونه جغد در جهان، جغد برفی (Bubo scandiaca) شاید جذابترین باشد. هولت میگوید هرگاه جغد سفید برفی را در برابر مردم قرار میدهند، همه ناخودآگاه واکنشی شگفتزده نشان میدهند: «نمیدانم چرا، اما حیوانات سفیدِ قطبی چیزی مانند حس پاکی یا ویژگی فرشتهگون در ذهن مردم ایجاد میکنند.»
مهاجرتهای ناگهانی جغدهای جوان: هجوم ناگهانی
فصل تولیدمثل جغد برفی در «تابستان قطبی» است؛ زمانی که کمی دما در اطراف قطب شمال بالا میرود. اما با آغاز زمستان، لانه خالی میشود و جغدها به مناطق گرمتر — یعنی بخشهایی از قطب کانادا و نواحی برفی دیگر — پرواز میکنند.
یکی از شگفتانگیزترین پدیدهها هجوم ناگهانی (Irruption) است؛ مهاجرت ناگهانی و دستهجمعی جغدهای جوان ۴ تا ۶ ماهه که از توندراهای قطبی به جنوب کانادا و شمال آمریکا — از سیاتل تا بوستون — کوچ میکنند.
هولت میگوید: «در چنین سالهایی صدها هزار نفر برای دیدن این جغدها سفر میکنند، حتی کسانی که هیچ علاقهای به جغدها ندارند.»
جغدهای برفی معمولاً در آمریکای شمالی و شمال اوراسیا مهاجرت میکنند، اما گاهی جوجههای جوان در جستوجوی غذا بسیار دورتر میروند. در موارد نادر تا کالیفرنیا، تگزاس و حتی هاوایی گزارش شده است.
همه جغدهای برفی کاملاً سفید نیستند
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد جغد برفی، تفاوت رنگ میان نر و ماده است.
در جوانی، هر دو جنس به هم شبیهاند: چهره و پرهای سفید با نوارها و لکههای قهوهای تیره. چشمها از ابتدای تولد زرد درخشاناند.
هولت توضیح میدهد:
- مادهها همیشه تیرهتر باقی میمانند.
- برخی نرها تقریباً همه لکههای تیره را از دست میدهند و در سهسالگی به «سفید فلورسنت براق» تبدیل میشوند.
- اما گاهی نرها هم کاملاً روشن نمیشوند و لکههای تیره خود را حفظ میکنند.
بر اساس پژوهشها، فقط نرهای کاملاً سفیدِ بالغ (۳ تا ۴ ساله) قلمرو و فرصت جفتگیری پیدا میکنند؛ نرهای جوانتر که شبیه مادهها هستند، شانس کمتری دارند.
مادهها بزرگتر از نرها هستند
هولت میگوید: «مادهها از نظر پرخاشگری غالبترند، در حالی که نرهای بالغ سریعتر و از نظر ظاهری زیباترند.»
وزنها:
- ماده: ۴ تا ۵ پوند (۱.۸ تا ۲.۲ کیلوگرم)
- نر: حدود ۳ پوند (۱.۳ کیلوگرم)
اندازه بالگستری:
- ماده: ۴.۵ تا ۵ فوت (۱.۳ تا ۱.۵ متر)
- نر: کمی کمتر
ماده بالغ جثهای بزرگتر از جغد شاخدار بزرگ (Great Horned Owl) — پنجمین جغد بزرگ دنیا — دارد. بزرگترین جغد جهان، جغد ماهیخوار بلاکیستون (Blakiston’s Fish Owl) است با بالگستری بیش از ۶ فوت (۱.۸ متر).
جغدهای برفی شکارچی لمینگها هستند
هولت میگوید: «هر وقت جمعیت لمینگها (موش قطبی) زیاد باشد، جغدهای برفی سال خوبی دارند.» در محدوده مطالعه او، جغدهای برفی تاکنون ۴۵ تا ۵۰ هزار لمینگ را شکار کردهاند.
وقتی لمینگ کم باشد:
- جغدها به شکار پرندگان وحشی مانند اردکها و مرغهای دریایی رو میآورند،
- یا در مواقع سخت، ماهی، قورباغه، خرچنگ و حشرات میخورند.
جالبتر اینکه لمینگها در فرآیند جفتگیری نقش دارند. هولت توضیح میدهد:
- جغدها به شمال مهاجرت میکنند تا مناطق پرلمینگ پیدا کنند.
- نرها باید منابع کافی برای جلب ماده داشته باشند.
- فقط نرهای سفید بالغ اجازه تولیدمثل دارند.
- نرها لمینگ شکار میکنند و با آن در نوک، پرواز نمایشی انجام میدهند؛ پروازی موجدار و بالا–پایین.
- سپس روی زمین فرود میآیند، بالها را بالا میبرند و پرهای سفید براق خود را به رخ میکشند؛ گویی میگویند:
«به من نگاه کن! من نر جذابی هستم و قلمرو خوب و غذای کافی دارم!» - اگر نر قلمرو مناسب و لمینگ فراوان داشته باشد، شانس جفتگیری خواهد داشت.
تخمهای جغد برفی
در اواخر آوریل یا مه، جغدهای برفی به سواحل قطبی بازمیگردند تا ماده پیدا کنند، حتی زمانی که توندرا هنوز یخزده و برفی است.
هولت میگوید: «آنها با گرمای بدن، پاها و منقار خود گودیای حدود ۲۵ سانتیمتر عرض و ۸ تا ۱۰ سانتیمتر عمق روی تپهها یا بلندیها میسازند تا ماده تخم بگذارد.»
تعداد تخمها:
- در سالهای پرلمینگ: ۱۰ تا ۱۲ تخم
- میانگین معمول: حدود ۵ تخم
مدت زمان جوجهکشی:
- ۳۲ تا ۳۵ روز
جوجهها بهترتیب تخمگذاری (غیرهمزمان / Asynchronous) از تخم خارج میشوند، بنابراین سن جوجهها در یک لانه میتواند بین ۲ تا ۱۰ روز متفاوت باشد.
فقط ماده روی تخمها میخوابد؛ نر غذا میآورد و از لانه در برابر روباهها، خرسهای قطبی و دیگر شکارچیان محافظت میکند.
جالب است بدانید
در سری کتابهای هری پاتر (Harry Potter) از جی.کی. رولینگ (J.K. Rowling)، جغد مشهور «هِدویگ» (Hedwig) — همراه همیشگی هری — یک جغد برفی است. طبق گزارشی در سال ۲۰۱۵، علاقه رولینگ به جغدهای سفید، به عروسکی از جغد بازمیگردد که مادرش وقتی او ۶ یا ۷ ساله بود برایش ساخت. افزون بر آن، جغدها از گذشتههای دور با جادو و خِرَد مرتبط بودهاند و در یونان باستان نماد آتنا (Athena)، الهه خرد، بودهاند.
