فیلم «The Odyssey» (ادیسه)
بازگشت از جنگ، سفری میان خشم خدایان و سایههای سنگین حافظه
«ادیسه» تازهترین فیلم کریستوفر نولان، اقتباسی حماسی از اثر ماندگار هومر است؛ روایتی درباره مردی که پس از پایان جنگ، برای رسیدن به خانه باید از دریاهای خروشان، سرزمینهای ناشناخته و تاریکترین گوشههای ذهن خود عبور کند. این فیلم فانتزی و اکشن با بودجهای نزدیک به ۲۵۰ میلیون دلار ساخته شده و از ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶ به شکل گسترده در سینماها اکران شد. نمایش اولیه آن نیز ۶ ژوئیه در لندن برگزار شده است.
نولان در این پروژه به سراغ یکی از بنیادیترین قصههای فرهنگ غرب رفته، اما به نظر میرسد قصد ندارد تنها مجموعهای از هیولاها، خدایان و نبردهای باشکوه را مقابل دوربین ببرد. «ادیسه» در نگاه او داستان سربازی است که از میدان جنگ زنده بیرون آمده، ولی هنوز نمیداند چگونه باید دوباره به زندگی بازگردد؛ گویی خانه نه نقطهای روی نقشه، بلکه هویتی ازدسترفته است که باید از نو پیدا شود.
داستان فیلم «ادیسه» و عوامل سازنده
داستان درباره «اودیسه»، پادشاه ایتاکا، است که پس از پایان جنگ تروآ راهی سرزمین خود میشود. او میخواهد نزد همسرش «پنلوپه» و پسرش «تلماکوس» بازگردد، اما این سفر به آزمونی طولانی و طاقتفرسا تبدیل میشود. هر جزیره میتواند تلهای تازه باشد و هر تصمیم، او را یک قدم به خانه نزدیکتر یا سالها از آن دورتر کند.
فیلم با ساختاری غیرخطی و فلاشبکهای متعدد، گذشته و حال اودیسه را به یکدیگر پیوند میدهد. خاطرات جنگ، احساس گناه و پرسشهایی درباره اراده آزاد و سرنوشت، در کنار عناصر اسطورهای قرار میگیرند. مفهوم مهماننوازی یا قانون زئوس نیز نقشی اساسی دارد؛ قانونی که رفتار انسان با غریبهها را به معیاری برای سنجش اخلاق او تبدیل میکند. در چنین جهانی، دشمن همیشه موجودی افسانهای نیست و گاهی غرور، انتقام یا یک انتخاب نادرست میتواند از هر هیولایی خطرناکتر باشد.
مت دیمون نقش اودیسه را بازی میکند و آن هاتاوی در قالب پنلوپه ظاهر میشود. تام هالند بازیگر نقش تلماکوس است؛ پسری که بدون حضور پدر بزرگ شده و حالا زیر فشار خواستگارانی قرار دارد که چشم به تاجوتخت ایتاکا دوختهاند. رابرت پتینسون در نقش «آنتینوس»، سرکرده خواستگاران، حضور دارد و در یکی از دیالوگهای تند فیلم، دلتنگی تلماکوس برای پدری را که بهدرستی نمیشناسد به سخره میگیرد.
شارلیز ترون نقش «کالیپسو» را بر عهده دارد و لوپیتا نیونگو در نقشهای «هلن» و «کلیتمنسترا» ظاهر میشود. جان لگویزمائو، بنی سفدی و تراویس اسکات نیز بهترتیب نقشهای «اومائوس»، «آگاممنون» و یک خنیاگر را بازی میکنند.
کریستوفر نولان علاوه بر نویسندگی و کارگردانی، همراه با اما توماس تهیهکننده فیلم است. نگارش فیلمنامه از مارس ۲۰۲۴ آغاز شد و فیلمبرداری بین فوریه تا اوت ۲۰۲۵ در مراکش، یونان، ایتالیا، اسکاتلند، ایسلند، مالت، صحرای غربی و استودیوهای یونیورسال در لسآنجلس ادامه یافت. «ادیسه» نخستین فیلمی است که تمام تصاویر آن با دوربینهای ۷۰ میلیمتری آیمکس (IMAX) ثبت شدهاند. یونیورسال پیکچرز (Universal Pictures) نیز پخش سینمایی آن را بر عهده دارد.
نقد و بررسی فیلم «ادیسه»
مهمترین جذابیت این اقتباس، پیوند جهان اسطورهای هومر با دغدغههای همیشگی نولان درباره زمان، حافظه و پیامد انتخابهای انسانی است. روایت غیرخطی میتواند سرگردانی اودیسه را به تجربهای ملموس تبدیل کند؛ تماشاگر نیز مانند او میان خاطره، واقعیت و کابوس حرکت میکند و بهتدریج درمییابد جنگ حتی پس از خاموششدن شمشیرها ادامه دارد.
برداشت انسانگرایانه فیلم، اودیسه را از قهرمانی شکستناپذیر به مردی خسته و آسیبدیده نزدیک میکند. جمله او که میگوید: «در انسانها دنبال خدایان نگرد؛ ناامید میشوی»، چکیده همین نگاه است. فیلم به جای ستایش قدرت، هزینه غرور مردانه، خشونت و میل به پیروزی را زیر ذرهبین میبرد و از این منظر میتوان آن را اثری ضدجنگ دانست.
در مقابل، استفاده از لهجههای آمریکایی، زبان امروزی و برخی انتخابهای طراحی لباس واکنشهای متفاوتی برانگیخته است. حتی زره آگاممنون به ظاهر بتمن تشبیه شده؛ موضوعی که برای دوستداران بازسازی تاریخی دقیق، چندان خوشایند نیست. البته نولان آشکارا به دنبال ساخت مستند تاریخی نبوده و فضایی ملموستر را ترجیح داده است. الهام بصری از آثار ری هریهاوزن، «آندری روبلف» و «آشوب» نیز نوید جهانی خشن، باشکوه و در عین حال زمینی را میدهد. بااینهمه، موفقیت فیلم به این بستگی دارد که جلوههای عظیم آیمکس بر احساسات شخصیتها سایه نیندازند.
دیدن فیلم «ادیسه» پیشنهاد میشود یا نه؟
«ادیسه» برای دوستداران سینمای حماسی، اسطورهشناسی و آثار پرجزئیات نولان یکی از مهمترین اکرانهای سال به شمار میرود. گروه بازیگران پرستاره، فیلمبرداری در لوکیشنهای واقعی و استفاده کامل از دوربینهای آیمکس، تماشای آن روی پرده بزرگ را به تجربهای متفاوت تبدیل میکند.
البته روایت غیرخطی، زبان مدرن و فاصله احتمالی با تصویر سنتی حماسه هومر ممکن است برای همه جذاب نباشد. با این حال، اگر فیلم بتواند میان عظمت افسانه و تنهایی یک انسان تعادل برقرار کند، «ادیسه» فقط قصه بازگشت یک پادشاه نخواهد بود؛ بلکه روایتی درباره همه کسانی است که پس از عبور از طوفان، دیگر همان آدم پیشین نیستند.
