نگاهی به دنیای اورولی: مستند «اورول: ۲ + ۲ = ۵» و چالشهای معاصر ما – جشنواره کن
در دهههای گذشته، درسهای رمان دیستوپیایی جورج اورول یعنی «۱۹۸۴» معمولاً به دوران اتحاد جماهیر شوروی و نظام استالینیستی آن اختصاص داشت؛ جایی که «برادر بزرگ» همان ژوزف استالین بود که افکار مردم را کنترل میکرد و مخالفان را سرکوب مینمود.
اگر این دیدگاه درست بود، فروپاشی شوروی و پایان رژیمهای مشابه توتالیتر باید این رمان را به اثری منسوخ تبدیل میکرد که تنها دغدغههای تاریخی را بازتاب میدهد؛ اما واقعیت چیز دیگری است.
مستند مهم رائول پک «اورول: ۲ + ۲ = ۵» که امشب در جشنواره کن به نمایش درآمد، به روشنی نشان میدهد که چقدر در دوران اورولی زندگی میکنیم. شباهتهای کابوس «۱۹۸۴» که در آن برادر بزرگ بر همه ابعاد زندگی حکمفرماست، با وضعیت فعلی جهان تاکنون به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته بود و این فیلم به خوبی این موضوع را مطرح میکند. در بسیاری از مناطق جهان عملاً پلیس فکری راه انداخته شده؛ مثلاً دستور حذف «ایدئولوژی نامناسب» از موزههای ملی، که انگار مستقیماً از صفحات رمان اورول بیرون آمده است. کشورهایی که زمانی آزادی بیان را در منشور حقوق خود تضمین میکردند، اکنون شاهد زیر پا گذاشتن این حقوق گرانبها توسط ساختارهای توتالیتر است.
در مستند، شخصیتهای متعددی حضور دارند؛ از جمله رهبر نظامی میانمار که بیتفاوت به سرنوشت اقلیت روهینگیا، آنها را به بنگلادش رانده شده رها کرده است، نخستوزیر هند نارندرا مودی، یا مارین لوپن از فرانسه، ویکتور اوربان از مجارستان، دیکتاتور اوگاندا یوئری موسونی، نایجل فاراژ رهبر حزب رفرم بریتانیا و …؛ خودکامههای بالقوه که یادآور این هستند که اورول همزمان خطاب به عصر ما و گذشته سخن میگوید.
این مستند بخشی از زندگینامه اورول است؛ مردی که با نام اریک آرتور بلر در ایالت بیهار هند متولد شد. پک، که برای فیلم تحلیلی «من نژاد تو نیستم» درباره جیمز بالدوین جایزه اسکار گرفته است، تصویری از اورول نوزاد در آغوش پرستار هندی نشان میدهد. بیشتر همنسلهای او هیچگاه به امتیازها یا «حق حکومت» خود شک نمیکردند، اما پک نشان میدهد که چگونه اورول به این نتیجه رسید که ایدئولوژی امپریالیستی که میراثش بود، نمیتواند آزمون اخلاقی را پشت سر بگذارد. او این بینش را پس از خدمت در نیروی امپراتوری بریتانیا در برمه (میانمار کنونی) به دست آورد؛ جایی که سربازان مانند او بدون تردید مردم عادی را آزار میدادند.
پک با استفاده از نامهها، دستنوشتهها و اسناد منتشرنشده، تکامل سیاسی اورول را به تصویر میکشد و صدای نویسنده را دامیان لوئیس به عهده دارد. نامههای اورول همچنین نشان میدهد که چگونه با وجود بیماری سل، تلاش قهرمانهای برای تکمیل رمان «۱۹۸۴» داشت. این کتاب در سال ۱۹۴۹ منتشر شد و اورول در ژانویه ۱۹۵۰ در سن ۴۶ سالگی درگذشت.
فیلم به صورت متناوب از انیمیشنی از سلولهای سل استفاده میکند که هم بیماری رو به رشد اورول را نشان میدهد و هم میتواند وضعیت ناسالم دموکراسیهای جهان را به تصویر بکشد؛ جایی که خودکامهها با سموم نفرتانگیز در خون جامعه سیاسی نفوذ کرده و کنترل بر ذهن و افکار مردم را افزایش دادهاند.
تلاشهایی برای کنترل دانشگاهها، مجازات دشمنان، اخراج افراد بدون طی مراحل قانونی، تهدید دادگاهها با تشویق هواداران برای حمله به قضات مخالف، و استفاده از وزارت دادگستری به عنوان ابزاری سیاسی… این فیلم پاسخی قاطع و جامع به این وضعیت است.
پک خشونت واقعی روز شش ژانویه در آمریکا را به تصویر میکشد. فیلم صدای خود ترامپ را نیز دارد که آن روز را «روز بسیار آرامی» توصیف میکند و میگوید: «عشق در هوا بود، هیچوقت چیزی شبیه آن ندیدهام.». به نظر «اورول: ۲ + ۲ = ۵» فیلمی فوری و ضروری برای زمانه ماست.
