گرترود بل؛ «لارنس عربستانِ زن» در انگلستان ویکتوریایی

می‌توان با اطمینان گفت که بیشتر زنان در انگلستانِ دوران ویکتوریایی (Victorian England) فرصت چندانی برای ماجراجویی نداشتند. از دهه ۱۸۳۰ تا آغاز قرن بیستم، انتظار می‌رفت زنان بی‌سروصدا در قالب‌های اجتماعیِ طراحی‌شده توسط مردان جای بگیرند؛ چرا که غالباً «غیرعقلانی، حساس و مطیع» تلقی می‌شدند. اما گرترود بل (Gertrude Bell) ــ جهانگردی پرکار، کوه‌نوردی ماهر و باستان‌شناسی شناخته‌شده ــ به‌هیچ‌وجه یک زن معمولیِ ویکتوریایی نبود.

بل که شاید بیش از همه به‌خاطر نقشش در شکل‌گیری کشوری که امروز عراق (Iraq) نام دارد شناخته می‌شود، لقب‌هایی چون «ملکه صحرا» (Queen of the Desert) و «لارنس زنانهٔ عربستان» یا «لارنس عربستانِ زن» (Female Lawrence of Arabia) را به خود اختصاص داده است. حتی گفته شده که او «از معدود نمایندگان دولت اعلیحضرت بریتانیا بود که اعراب با چیزی شبیه به محبت از او یاد می‌کردند». با این حال، میراث گرترود بل پیچیده است. مارک براونز (Mark Brown) در روزنامه گاردین (The Guardian) در سال ۲۰۱۸ نوشت: «حقایق ناراحت‌کننده بسیاری در زندگی بل وجود دارد که زیر فرش پنهان شده‌اند.»

بل به‌شدت با حق رأی زنان مخالفت می‌کرد؛ او دبیر شاخه شمالی «اتحادیه ملی مخالفت با حق رأی زنان» (National League for Opposing Woman Suffrage) بود و در کمیته اجرایی ملی آن نیز عضویت داشت. افزون بر این، به باور برخی پژوهشگران، نقشی که او در بنیان‌گذاری عراق ایفا کرد، زخمی دردناک و ماندگار بر این کشور و مردمش بر جای گذاشت.

تولد، خانواده و مسیر آموزشی منحصربه‌فرد

گرترود مارگارت لوثیان بل (Gertrude Margaret Lowthian Bell) در ۱۴ ژوئیه ۱۸۶۸ در واشینگتن نیوهال (Washington New Hall) ــ که امروز «دام مارگارت هال» (Dame Margaret Hall) نام دارد ــ در شهر واشینگتن، شهرستان دورهام (Washington, County Durham) انگلستان به دنیا آمد. خانواده‌اش مرفه و پیشرو بودند. پس از آنکه مادرش را در سنین پایین از دست داد، رابطه‌ای بسیار نزدیک با پدرش، سر هیو بل (Sir Hugh Bell)، دومین بارونت (۲nd Baronet) و مالک ثروتمند کارخانه‌های نساجی، برقرار کرد.

مسیر آموزشی و حرفه‌ای بل از دانشگاه آکسفورد (Oxford University) آغاز شد؛ جایی که او به نخستین زنی تبدیل شد که با درجه ممتاز (First-Class Honors) در رشته تاریخ مدرن فارغ‌التحصیل می‌شود. اندکی پس از پایان تحصیل، شور سفر در او شعله‌ور شد و همراه عمویش، سر فرانک لاسلس (Sir Frank Lascelles)، که وزیر بریتانیا در تهرانِ ایران بود، به آنجا رفت. بل این سفر را در کتاب «تصاویر ایرانی» (Persian Pictures) ثبت کرد. طی ده سال بعد، او به نقاط مختلف جهان سفر کرد و به زبان‌های فرانسوی (French)، آلمانی (German)، عربی (Arabic) و فارسی (Persian) مسلط شد.

«ملکه صحرا»؛ کوه‌نوردی و باستان‌شناسی

زبان‌شناسی تنها علاقه بل نبود. برخلاف انتظارات زمانه، او روحیه‌ای کاملاً ماجراجو داشت و چندین تابستان را صرف کوه‌نوردی در رشته‌کوه‌های آلپ فرانسه کرد. در یکی از خطرناک‌ترین سفرهایش در سال ۱۹۰۲، در کولاکی سهمگین گرفتار شد و بیش از ۵۰ ساعت با طناب معلق ماند تا سرانجام با راهنمایانش به روستایی محلی بازگردد. با وجود سرمازدگی شدید دست‌ها و پاها، او در سال ۱۹۰۴ کوه ماترهورن (Matterhorn) را فتح کرد. بل در کتاب «زنی در عربستان: نوشته‌های ملکه صحرا» (A Woman in Arabia: The Writings of the Queen of the Desert) درباره این تجربه نوشت: «کوهنوردی زیبایی بود؛ نه آنچنان غیرممکن، اما هیچ‌گاه آسان هم نبود، و بیشتر مسیر روی دیواره‌ای بسیار شیب‌دار و باشکوه طی می‌شد.»

بل همچنین شیفته باستان‌شناسی (Archaeology) بود؛ علاقه‌ای که در سفر خانوادگی سال ۱۸۹۹ به حفاری شهر باستانی یونانی ملوس (Melos) شکل گرفت. پس از آن، در چندین سفر باستان‌شناسی شرکت کرد؛ از جمله عبور از رود فرات در سال ۱۹۰۹ و سفر به محوطه باستانی ترکیه‌ای بین‌بیر کلیسه (Binbir Kilise) همراه با باستان‌شناس سر ویلیام میچل رمزی (Sir William Mitchell Ramsay).

دیپلماسی بل در خاورمیانه

بخش بزرگی از میراث بل به همکاری‌اش با دولت بریتانیا در خاورمیانه بازمی‌گردد. در آغاز جنگ جهانی اول (World War I)، درخواست او برای مأموریت در خاورمیانه رد شد و او داوطلبانه با صلیب سرخ (Red Cross) در فرانسه (France) کار کرد. سرانجام، به اداره عربی (Arab Bureau) در قاهره پیوست؛ نهادی متشکل از افسران اطلاعاتی بریتانیا که وظیفه هماهنگی فعالیت‌های اطلاعاتی امپراتوری در خاورمیانه را بر عهده داشتند. او در آنجا با توماس ادوارد لارنس (T.E. Lawrence)، مشهور به «لارنس عربستان» (Lawrence of Arabia)، همکاری کرد.

در پی چند شکست نظامی بریتانیا، لارنس طرحی برای جلب حمایت اعراب علیه امپراتوری عثمانی (Ottoman Empire) ارائه داد و بل نقش مهمی در پیشبرد و جلب پشتیبانی برای این راهبرد ایفا کرد. در آن زمان، او تنها زن شاغل در مأموریت‌های بریتانیا در خاورمیانه بود.

پس از شکست عثمانی‌ها، اختلاف نظر در دولت بریتانیا درباره نحوه اداره سرزمین‌های تازه فتح‌شده، از جمله عراق، بالا گرفت. به گفته براندون وولف-هونیکات (Brandon Wolfe-Hunnicutt)، استاد تاریخ دانشگاه ایالتی کالیفرنیا، استانیسلاوس (California State University, Stanislaus) و نویسنده کتاب «سبک پارانویید در دیپلماسی آمریکا» (The Paranoid Style in American Diplomacy)، یک جناح خواهان اداره مستقیم استعماری به سبک هند بود، اما جناح دیگر ــ که بل نیز در آن قرار داشت ــ از حکومت غیرمستقیم از طریق یک رهبر عرب حمایت می‌کرد.

بریتانیا ابتدا اداره مستقیم را آزمود، اما شورش ملی عراقی‌ها (Iraqi National Revolution) آن را وادار به تغییر مسیر کرد. بل در کنفرانس صلح پاریس ۱۹۱۹ (۱۹۱۹ Paris Peace Conference) حضور داشت و در کتاب «بررسی اداره غیرنظامی بین‌النهرین» (Review of the Civil Administration of Mesopotamia) در سال ۱۹۲۰، فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی خود را ثبت کرد. او همچنین در کنفرانس قاهره ۱۹۲۱ (Cairo Conference) با وینستون چرچیل (Winston Churchill)، وزیر مستعمرات وقت، شرکت کرد؛ کنفرانسی که مرزهای عراق در آن تعیین شد.

بل در به قدرت رسیدن ملک فیصل (King Faisal) در سال ۱۹۲۲ نقش کلیدی داشت. مردم محلی به پاس تلاش‌هایش برای حفاظت از میراث فرهنگی منطقه، او را «خوتان» (Khutan) خطاب می‌کردند؛ واژه‌ای که در فارسی به معنای «ملکه» و در عربی به معنای «بانوی محترم» است. فیصل بعدها او را به ریاست اداره عتیقات (Director of Antiquities) در «موزه ملی عراق» (National Museum of Iraq) در بغداد منصوب کرد.

مرگ و میراثی پیچیده

موزه ملی عراق آخرین پروژه بزرگ زندگی بل بود. در ژوئیه ۱۹۲۶، او بر اثر مصرف بیش از حد قرص‌های خواب‌آور (Sleeping Pills Overdose) در بغداد درگذشت. ملک فیصل برایش مراسم تشییع جنازه‌ای نظامی برگزار کرد و پیکرش در «گورستان غیرنظامیان بریتانیایی بغداد» (British Civil Cemetery) به خاک سپرده شد.

با وجود ستایش‌های فراوان، بل همچنان چهره‌ای بحث‌برانگیز باقی مانده است. وولف-هونیکات معتقد است: «او امپریالیستی بریتانیایی بود که در سلب حق تعیین سرنوشت ملی از عراقی‌ها نقش داشت. به باور من، بذرهای آشوب و خشونتی که بخش بزرگی از تاریخ عراق در قرن بیستم را دربر گرفت، در دوران پس از جنگ جهانی اول کاشته شد. ای کاش بریتانیا اجازه می‌داد عراقی‌ها خود امورشان را اداره کنند.»

نکته جالب

گرترود بل بارها روی پرده سینما و تلویزیون به تصویر کشیده شده است. در سال ۱۹۹۲، جیلیان بارج (Gillian Barge) نقش او را در فیلم تلویزیونی آی‌تی‌وی (ITV) با عنوان «مردی خطرناک: لارنس پس از عربستان» (A Dangerous Man: Lawrence After Arabia) بازی کرد. در سال ۲۰۱۵ نیز نیکول کیدمن (Nicole Kidman) در فیلم «ملکه صحرا» (Queen of the Desert) ساخته ورنر هرتزوگ (Werner Herzog) در نقش گرترود بل ظاهر شد.