گفتوگوی اوگنیا آلکساندرووا درباره «The Secret Agent»؛ از بازآفرینی رئالیستی رسیف ۱۹۷۷ تا انتخابهای جسورانهی فیلمبرداری
اوگنیا آلکساندرووا، فیلمبردار روستبار و ساکن پاریس، با نگاه دقیق و شاعرانهی خود به جزئیات و حرکت، توانسته هم در سینمای مستند و هم در آثار داستانی، زبان تصویری ویژهای خلق کند. کارنامهی او شامل فیلمهای متنوعی چون کمدی ترسناک «The Balconettes» (به کارگردانی نوئمی مرلان و نوشتهی مشترک با سلین سیاما) و مستند تحسینشدهی «Machtat» ساختهی سونیا بنسلامه است. تازهترین اثر او، «The Secret Agent» به کارگردانی کلبر مندونسا فیلیو، نمایندهی برزیل در بخش بهترین فیلم بینالمللی اسکار امسال، بخش مهمی از موفقیتش را مدیون تصویرپردازی آلکساندروواست.
فیلم عمدتاً در سال ۱۹۷۷ جریان دارد و با تلفیق مولفههای نئونوآر و تریلر، حس دائمی از ترس و بیقراری را القا میکند. ماجرا از شخصیت آرماندو (با بازی واگنر مورا) آغاز میشود؛ استاد دانشگاهی که توسط دیکتاتوری نظامی برزیل هدف قرار گرفته است. او با نام جعلی «مارسلو» وارد شهر رسیف در زمان برگزاری کارناوال میشود، در آرشیو ثبتهای اجتماعی شهر کار میکند و تلاش دارد پیش از فرار از کشور همراه پسرش فرناندو، مدرکی بر وجود مادر مرحومش پیدا کند.
فیلم با همان دقت عاشقانهای که مندونسا فیلیو در «Picture of Ghosts» برای سینماهای دوران کودکیاش به کار برد، شهر رسیف دههی هفتاد را بازآفرینی کرده است.
مندونسا فیلیو پس از همکاری آلکساندرووا در فیلم برزیلی «Heartless» (۲۰۲۳) به کارگردانی نارا نورمانده و تیائو، او را برای «The Secret Agent» برگزید. آلکساندرووا که خود برزیلی نیست، با فیلمبرداری از نگاه کلیشهای و «اگزوتیک» پرهیز کرده است:
«من معمولاً به تصویر بهعنوان زیباییِ صرف فکر نمیکنم، بلکه به معنای صحنه و جایگاه انسانی شخصیت توجه دارم، بدون توجه به مکانِ داستان.»
او رویکرد مستندگونهاش را به کار داستانی نیز آورده است: در مستند باید با واقعیت روبهرو شد، که یادآوری خوبی برای داستانپردازی است؛ چون ممکن است واقعیتی که در لحظه رخ میدهد، زیباتر و جالبتر از طرح اولیه باشد.
مندونسا فیلیو علاقه دارد دوربین را بهعنوان بخشی از روایت بهوضوح نشان دهد. آلکساندرووا نیز با پیشنهاد استفاده از لنزهای Panavision سری B متعلق به همان دوران، حس بصری اصیلتری ایجاد کرد. واکنش این لنزها به نورهای شدید و رنگهای تاریک و روشن، باعث ایجاد اعوجاج و ابریشنهایی شد که به فضا شخصیت داد.
فیلم از تکنیکهای خاص دوره، مانند زومهای روایی و شاتهای Split Diopter، بهره میگیرد تا مخاطب را در ذهنیت هر شخصیت قرار دهد. آلکساندرووا میگوید متن مندونسا فیلیو برایش یادآور تجربه زیسته در فضای اتحاد جماهیر شوروی بود و همین نزدیکی حسی، درک بصریاش را تقویت کرد.
یکی از صحنههای نمادین فیلم، روایتی عجیب از خبر روزنامهای درباره «پای بریده» است که گویا شبانه در محلهای گردشگری وحشت ایجاد کرده است؛ پوششی مضحک از سوی پلیس فاسد برای پنهانکردن خشونت دولتی در کارناوال. این سکانس با حرکت سیال دوربین و نور و سایهای شبیه کمیکبوک فیلمبرداری شده و کُد تصویری متافوریک فیلم را تقویت میکند.
در بازار امروز که فیلمبرداری بیش از حد تخت و یکنواخت شده، آلکساندرووا از محدودکردن داینامیک نور دوری میکند:
«دوست دارم نور ناگهان بدرخشد و سایههای عمیق تصویر را غنی میکند. اینها شخصیتِ تصویر را میسازند.»
در فلشبکی که آرماندو و همسرش فاطیما (با بازی آلیس کاروالیو) سر میز شام با موج فاشیسم روبهرو میشوند، حضور پرانرژی کاروالیو باعث شد آلکساندرووا دوربین را از پایه جدا کرده و روی دست بگیرد. او میگوید:
«با فاطیما وقتی بهعنوان منشی دیده شد ارتباط زنانه و انسانی پیدا کردم، درحالیکه خودش یک دانشگاهی بود. حس کردم که باید با او همراه شوم.»
در صحنهی پایانی، مکالمهی تلفنی آرماندو با الزا (با بازی ماریا فرناندو کاندیدو) پس از فرار از سوءقصد، نیز با دوربین دستی فیلمبرداری شد تا فاصلهٔ بین تصمیم و تصویر از بین برود.
برخی صحنههای معاصر، مثل کلاس درس دانشجویانی که درباره سرنوشت آرماندو میآموزند، عمداً با تصویربرداری سرد و رنگبندی بیروح انجام شده تا تفاوت با گرمی و سرزندگی گذشته، حس شود؛ تغییری که حتی بحث فیلمبرداری با گوشی را در مرحله پیشتولید ایجاد کرد، اما در نهایت با همان تجهیزات سینمایی اجرا شد.
فیلم «The Secret Agent» از روز چهارشنبه ۲۶ نوامبر توسط کمپانی نئون (Neon) اکران خواهد شد. این اثر، با تصویربرداری دقیق و پرجزئیات اوِگنیا آلکساندرووا، نهتنها بازآفرینی تاریخی رسیف دههٔ هفتاد را ممکن کرده، بلکه تجربهای سینمایی ساخته که فرم و محتوا را به هم پیوند میدهد.
