بسیاری از جانوران بر اساس چیزی که میخورند نامگذاری شدهاند؛ مثلاً مورچهخوارها مورچه میخورند و سوسکهای سرگین روی چیزی که همه حدس میزنند تغذیه میکنند. اما «مار شیری» که یک خزنده رنگارنگ بومی آمریکای شمالی است، هیچ علاقهای به محصولات لبنی ندارد — با وجود نامی که به آن دادهاند.
رژیم غذایی مار شیری (Milk Snake Diet)
به گفتهی تروور پرسونز (Trevor Persons)، خزندهشناس: «مانند بسیاری از مارها، مار شیری شکارچی همهچیزخوار (Generalist Predator) است و هر چیزی که بتواند آن را شکار و قورت دهد، میخورد.» بهطور کلی، مارهای جوانتر و کوچکتر طعمههای کوچکتر مانند مارمولکها را شکار میکنند، درحالیکه مارهای بالغ و بزرگتر عمدتاً پستانداران کوچک مانند موشها یا ولها را میخورند.
جوندگان معمولاً به انبارهای علوفه یا اصطبلها پناه میبرند تا از گرما و غذا بهرهمند شوند، و مارهای شیری فرصتطلب نیز به دنبال آنها راهی همانجا میشوند.
نام «مار شیری» — که گاهی به صورت یک کلمه نوشته میشود — از باور اشتباهی سرچشمه گرفته که چون این مارها اغلب در تودههای چوب در یا اطراف اصطبلها یافت میشوند، گویا با مکیدن از گاوهای شیری، شیر آنها را میدزدند.
این تصویر مضحک از دیدگاه کارل پی. اشمیت (Karl P. Schmidt)، متصدی سابق خزندهشناسی در «موزه فیلد شیکاگو (Chicago Field Museum)»، هم بیمعنی بود. او در سال ۱۹۲۲ اشاره کرد که مارهای شیری شش ردیف دندان سوزنیشکل دارند — دو ردیف در آرواره پایین و چهار ردیف در آرواره بالا — و فرو کردن این دندانها در «پستان حساس گاو» نهتنها موفقیتآمیز نمیبود، بلکه احتمالاً برای مار پایان خوبی نداشت!
آیا مار شیری (Milk Snake) سمی است؟
مارهای شیری غیرسمی و بیخطر برای انسان هستند. متأسفانه، در بسیاری از مناطق پراکندگیشان، اغلب توسط مردمی که آنها را با گونههای سمی اشتباه میگیرند، کشته میشوند. محدوده پراکندگی آنها وسیع است و از اکوادور آفتابی تا جنوبشرقی کانادا را شامل میشود، اما یافتنشان در برخی مناطق دشوار است.
برایان اسمیت (Brian Smith)، خزندهشناس و بومشناس، نویسنده اصلی مطالعهای در سال ۲۰۰۳ درباره مارهای شیری در «جنگل ملی بلکهیلز (Black Hills National Forest)» در ایالتهای وایومینگ و داکوتای جنوبی بود. او میگوید: «در داکوتای جنوبی به ندرت دیده میشوند، هرچند در بسیاری از زیستگاههای مختلف پیدا شدهاند. در این ۲۳ سال مشغول جستجو برای خزندگان در این منطقه، فقط چهار نمونه دیده یا شنیدهام.»
در قاره آمریکا، مارهای شیری نسبت به زیستگاه خود بیتکلف هستند؛ برخی در دشتها زندگی میکنند، بعضی در الوارهای پوسیده و جنگلهای کاج، عدهای در مناطق گرمسیری و حتی بیابانهای خشک هم سازگار هستند.
برای کسانی که میپرسند آیا این مارها حیوان خانگی خوبی میشوند، پاسخ مثبت است: آنها کاملاً غیرسمی، خجالتی و آسانبراینگهداریاند. تنها باید جای اختفاهای زیاد فراهم کنید و غذای اصلیشان — مانند موشهای مرده — را بدهید. هرچند ابدا توصیهای به نگهداری مار نمیشود.
رنگهای مار شیری (Milk Snake Colors)
طیف رنگی مارهای شیری بسیار متنوع است. اکثرشان دارای نوارهای مشخص قرمز، سیاه و سفید یا زرد هستند، اما استثنا هم وجود دارد:
در جنگلهای کوهستانی پاناما و کاستاریکا، جمعیتی از مارهای شیری وجود دارند که در بزرگسالی کاملاً سیاه میشوند. در مقابل، در شمالشرقی ایالات متحده و جنوبشرقی کانادا، رنگها کدر و قهوهای تیرهتر است و «نوارها» در واقع لکهاند زیرا تا شکم امتداد ندارند.
دشواری در طبقهبندی مار شیری
تا همین اواخر، دانشمندان بر سر تعداد گونهها و زیرگونههای مار شیری توافق داشتند؛ «تا دههی ۱۹۹۰» همه مارهای شیری شمال، جنوب و مرکز آمریکا در یک گونه بزرگپراکنش به نام Lampropeltis triangulum با ۲۵ زیرگونه دستهبندی میشدند.
در سال ۲۰۱۴، مجله Systematic Biology مطالعهی ژنتیکی منتشر کرد که مدعی بود در واقع هفت گونه متمایز از مار شیری وجود دارد — اما همه تاکسونومیستها با این دستهبندی موافق نیستند.
تقلید بیتسی (Batesian Mimicry)
کتابهای راهنمای خزندگان آمریکای شمالی غالباً مار شیری را با مار مرجانی (Coral Snake) مقایسه میکنند که از گونههای کاملاً غیرمرتبط و بسیار سمی هستند.
مارهای مرجانی، که در تیره Elapidae -کفچهماران- (شامل کبراها، مامباها و مارهای دریایی) قرار دارند، برای کشتن طعمه و دفاع از خود، با دندانهای توخالیشان زهر قدرتمند تزریق میکنند.
این مارها سمی بودن خود را با رنگهای روشن در معرض دید همه نشان میدهند — برعکس استتار — و با ترکیبهای چشمگیر زرد، قرمز، سیاه یا نارنجی پیام واضحی میفرستند: «دور شو! خطرناکام.»
به گفته پرسونز: «با وجود دشواری در آزمایش، باور بر این است که الگوهای رنگی بسیاری از مارهای شیری برای تقلید از مارهای مرجانی سمی تکامل یافته است. این نوع تقلید که «تقلید بیتسی» نام دارد، در آن یک مار شیری بیخطر شبیه مار مرجانی خطرناک میشود و بدین ترتیب شکارچیانی که قبلاً از مار مرجانی تجربه بدی داشتهاند، از حمله منصرف میشوند.»
فیزیولوژی مار شیری
این مارها میتوانند طولی بین ۱۴ تا ۶۹ اینچ (۳۵.۵ تا ۱۷۵ سانتیمتر) داشته باشند و بلندترین نمونهها در مرکز و جنوب آمریکا یافت میشوند.
شاید شنیده باشید: «قرمز کنار زرد، خطر مرگ؛ قرمز کنار سیاه، دوستت است.» این جمله اشاره به الگوهای رنگی دارد، اما همیشه درست نیست — بهویژه برای مارهای خارج از ایالات متحده.
مار مرجانی شرقی که در جنوبشرقی آمریکا یافت میشود، حدود ۱.۲ متر (۴ فوت) طول دارد و ترکیب نوارهای قرمز، قهوهای، سیاه و زرد دارد که معمولاً نوارهای زرد به نوارهای قرمز میرسند.
مار شاهمار سرخفام (Scarlet Kingsnake – Lampropeltis elapsoides) که غیرسمی و همخانواده مارهای شیری همان منطقه است، لکههای قرمز و نوارهای زرد و سیاه دارد اما با چینش متفاوت: نوارهای سیاه بین قرمز و زرد قرار دارند.
با اینکه آن جمله جذاب است، باید توجه کرد که همیشه قابلاعتماد نیست. برخی مارهای مرجانی خطرناک تقریباً کاملاً سیاهاند یا نوارهای سیاه به قرمز میرسند؛ در مقابل، برخی مارهای کاملاً بیخطر — مانند مار بیبیل سونوران (Sonoran Shovel-nosed Snake) — نوارهای زرد در کنار قرمز دارند.
پس اگر ماری رنگارنگ سر راهتان آمد و مطمئن نبودید چه گونهای است، بهتر است آن را لمس نکنید.
نکته جالب
علاوه بر مارمولکها و جوندگان، مارهای شیری حشرات، تخم خزندگان، پرندگان و حتی مارهای دیگر را هم میخورند. برخی از خویشاوندانشان — مثل شاهمار کالیفرنیا (California Kingsnake – Lampropeltis californiae) — به «خوردن مارهای دیگر، حتی مارهای زنگی (Rattlesnake)» مشهورند. این مار، که حیوان خانگی محبوبی است، میتواند مار زنگی را شکار کند چون سرم خونش خاصیت خنثیکنندگی زهر دارد.
