با پخش و البته پایان سریال شبکه استارز «ملکه مار» (The Serpent Queen)، زندگی کاترین دو مدیچی (Catherine de’ Medici)، ملکهمادر فرانسه و یکی از بحثبرانگیزترین چهرههای تاریخ اروپا، بار دیگر به کانون توجه بازگشته است. زنی که قرنها بهعنوان «ملکه مار»، «ملکه سیاه» و حتی «جادوگر ایتالیایی» شناخته شده، اما پژوهشهای جدید تاریخی تصویری بسیار پیچیدهتر، انسانیتر و متفاوتتر از او ارائه میدهند.
زنی در آستانه ازدستدادن قدرت
در سال ۱۵۶۰ میلادی، زمانی که فرانسیس دوم (Francis II)، پادشاه ۱۶ ساله فرانسه، بر بستر مرگ افتاده بود، مادرش کاترین دریافت که قدرت سیاسی شکنندهاش در آستانه نابودی است. او در دوران سلطنت پسرش نفوذ محدودی داشت، اما وارث تاجوتخت، پسر کوچکترش شارل نهم (Charles IX)، تنها ۱۰ سال داشت و طبق قانون، باید نایبالسلطنهای برای حکومت منصوب میشد. در درباری که در آن مردان جاهطلب یکهتازی میکردند، شانس انتخاب کاترین — آن هم بهعنوان یک زن — بسیار اندک بود.
کاترین اما نقشهای هوشمندانه و بیرحمانه از نظر سیاسی طراحی کرد. او رهبران دو جناح رقیب، یعنی خاندان گیز (Guise) و خاندان بوربون (Bourbon)، را فراخواند و آنتوان دو بوربون (Antoine de Bourbon)، اصلیترین نامزد نایبالسلطنه، را به خیانت متهم کرد؛ جرمی که برادر آنتوان پیشتر بهدلیل آن به مرگ محکوم شده بود. آنتوان که از سرنوشتی مشابه وحشتزده بود، فوراً از ادعای خود عقبنشینی کرد و قدرت را به کاترین واگذار نمود. خاندان گیز نیز — که محاکمه برادر آنتوان را با روندی مشکوک پیش برده بودند — برای جلوگیری از افشای خود، با این توافق همراه شدند.
کاترین از دو جناح خواست این توافق را با در آغوش گرفتن یکدیگر رسمیت بخشند. بهگفته تاریخنگار سارا گریستوود (Sarah Gristwood) در کتاب Game of Queens، کاترین با این حرکت «رقبا را رودرروی هم قرار داد و خود را بالاتر از نزاعها نشان داد… این پیروزی دیپلماسی شخصی او بود.»
کاترین دو مدیچی که بود؟
کاترین در ۱۳ آوریل ۱۵۱۹ در فلورانس به دنیا آمد؛ فرزند زنی فرانسوی و مردی از خاندان بانفوذ مدیچی (Medici)، یکی از بزرگترین خاندانهای بانکدار و سیاستمدار رنسانس ایتالیا. او تنها یک ماه پس از تولدش یتیم شد و کودکیاش را میان خویشاوندان مختلف گذراند. در سال ۱۵۲۷، زمانی که مخالفان مدیچیها قدرت را در فلورانس به دست گرفتند، کاترین ۸ ساله را گروگان گرفتند و به صومعهای فرستادند.
در یکی از خطرناکترین لحظات زندگیاش، شورشیان حتی به این فکر افتادند که او را برهنه در سبدی از دیوار شهر آویزان کنند یا به فاحشهخانهای نظامی بسپارند. این تهدیدها، بهگفته زندگینامهنویس او لئونی فریدا (Leonie Frieda)، اثری ماندگار بر روان کاترین گذاشت.
پس از شکست شورشیان در ۱۵۳۰، کاترین آزاد شد و نزد عمویش، پاپ کلمنت هفتم (Pope Clement VII)، در رم رفت. پاپ برای آینده سیاسی خواهرزادهاش نقشهای بزرگ داشت: ازدواج او با هانری، دوک اورلئان (Henry, Duke of Orléans)، پسر دوم پادشاه فرانسه فرانسیس اول (Francis I). این ازدواج در ۱۵۳۳ انجام شد، اما با مرگ زودهنگام پاپ، ارزش سیاسی آن بهشدت کاهش یافت.
سالها تحقیر، نازایی و بقا
زندگی کاترین در دربار فرانسه آسان نبود. همسرش بعدها بهعنوان هانری دوم (Henry II) پادشاه شد، اما دلباخته معشوقهای بسیار مسنتر به نام دایان دو پواتیه (Diane de Poitiers) بود که عملاً نفوذی بیش از ملکه داشت. کاترین بیش از ۱۰ سال نتوانست باردار شود و این مسئله آینده دودمان والوا (Valois) را در خطر قرار داد.
پس از سالها مراجعه به پزشکان، منجمان، جادوگران و درمانهای عامیانه، سرانجام در ۱۵۴۴ نخستین فرزندش را به دنیا آورد. در مجموع، او ۱۰ فرزند زایید که سه تن از آنها — فرانسیس دوم، شارل نهم و هانری سوم (Henry III) — پادشاه فرانسه شدند.
مرگ شاه و آغاز قدرت واقعی
در ۱۵۵۹، هانری دوم در جریان مسابقه نیزهسواری جشن صلح با اسپانیا، بهشدت زخمی شد و پس از ۱۰ روز درد و عذاب درگذشت. این حادثه راه را برای قدرتگیری کاترین هموار کرد.
فرانسیس دوم جوان و بیمار بود و عملاً حکومت به دست داییهای همسرش ماری، ملکه اسکاتلند (Mary, Queen of Scots)، یعنی خاندان گیز افتاد. کاترین در ظاهر کنار کشید، اما در عمل نفوذش بیش از پیش شد. پس از مرگ زودهنگام فرانسیس، او با مهارتی مثالزدنی قدرت را به دست گرفت و بهعنوان ملکهمادر و نایبالسلطنه بر فرانسه حکومت کرد.
بزرگترین اتهام: کشتار سنبارتلمی
بدنامترین بخش زندگی کاترین به کشتار روز سنبارتلمی (St. Bartholomew’s Day Massacre) در ۱۵۷۲ بازمیگردد. در این واقعه، هزاران هوگنو (Huguenots)، یعنی پروتستانهای فرانسه، در پاریس و شهرهای دیگر قتلعام شدند.
سالهاست که کاترین بهعنوان طراح اصلی این کشتار معرفی میشود؛ زنی که ظاهرا ازدواج دخترش مارگاریت دو والوا (Marguerite of Valois) با هانری ناوار (Henry of Navarre) را بهانهای برای کشاندن رهبران پروتستان به پاریس و قتل آنها قرار داد.
اما تاریخنگاران جدید، از جمله اونا مکایلوِنا (Una McIlvenna) و استل پارانک (Estelle Paranque)، این روایت را بهشدت زیر سوال بردهاند. آنها تأکید میکنند که کاترین سالها برای مدارا و صلح مذهبی تلاش کرده بود و هیچ مدرک قطعی دال بر برنامهریزی او برای قتلعام وجود ندارد. بهگفته مکایلوِنا: «اینکه زنی که دههها برای صلح مذاکره کرده، ناگهان دست به چنین کشتاری بزند، اصلاً منطقی نیست.»
چرا کاترین چنین منفور شد؟
بدنامی کاترین ریشه در چند عامل دارد:
- زن بودن: در قرن شانزدهم، حکومت زنان مشروعیت نداشت و قانون فرانسه نیز پادشاهی زنان را منع میکرد.
- خارجی بودن: کاترین ایتالیاییتبار بود و احساسات ضدایتالیایی در فرانسه رایج بود.
- قدرت سیاسی بالا: زنی با نفوذ، مذاکرهگر و باهوش، بهراحتی به «دسیسهگر» و «سمریز» متهم میشد.
- تبلیغات دشمنان: جزوهها و نوشتههای سیاسی او را «مادر فاسد»، «قاتل اشراف» و «منشأ جنگهای مذهبی» معرفی کردند.
افسانههایی مانند دستکشهای سمی، جادوی سیاه و جوخه پرنده (Flying Squadron؛ گروهی از زنان زیبا برای اغوا و جاسوسی) بیش از آنکه واقعیت تاریخی باشند، محصول تخیل و بدگمانی بودند.
میراث واقعی کاترین دو مدیچی
امروزه بسیاری از تاریخنگاران، کاترین را نه «ملکه مار»، بلکه مادری سیاستمدار، زنی بازمانده از خشونت و مذاکرهگری خستگیناپذیر برای صلح میدانند. بهگفته پارانک: «نمیتوان کاترین را از نقش مادریاش جدا کرد؛ تقریباً همه تصمیمهای او برای حفظ خانواده و دودمانش بود.»
کاترین در ۱۵۸۹، اندکی پس از قتل رهبران خاندان گیز به دستور پسرش هانری سوم، درگذشت. چند ماه بعد، خود هانری نیز ترور شد و دودمان والوا پایان یافت. تاجوتخت به هانری ناوار رسید که با نام هانری چهارم (Henry IV) یکی از بزرگترین پادشاهان تاریخ فرانسه شد.
نهایتا، کاترین دو مدیچی شخصیتی است که میان افسانه و واقعیت گرفتار شده است. سریال «ملکه مار» نهتنها به بدنامی او میپردازد، بلکه این پرسش اساسی را مطرح میکند: اگر شما در جای او بودید، برای حفظ صلح، قدرت و خانوادهتان چه میکردید؟
شاید پاسخ این پرسش، کلید درک دوباره یکی از جنجالیترین زنان تاریخ اروپا باشد.
