نگاهی به فیلم «No Paradise If You Are Killed by a Woman»؛ تک‌تیرانداز زن کرد در دل ویرانه‌های موصل

«اگر به دست زن کشته شوی، بهشتی در کار نیست» (No Paradise If You Are Killed by a Woman) از همان ایده مرکزی‌اش کنجکاوی‌برانگیز است: یک زن کرد، تک‌تیرانداز، در موصل جنگ‌زده، در جست‌وجوی خواهر ربوده‌شده‌اش. فیلم «هالکاوت مصطفی» (Halkawt Mustafa) شاید از نظر ساختار، به فرمول‌های آشنای سینمای جنگی و اکشن نزدیک باشد، اما قهرمان زن کرد و زمینه تاریخی مبارزه با «داعش» (ISIS/IS) به آن هویتی متفاوت می‌دهد.

داستان فیلم؛ از نروژ تا کابوس موصل

داستان فیلم در دو خط زمانی روایت می‌شود. در سال ۲۰۱۴، «ویان» با بازی «آوان جمال» (Avan Jamal)، زن کرد مهاجر ساکن نروژ، همراه خانواده‌اش برای دیدار به کردستان عراق بازمی‌گردد. اما سفر خانوادگی خیلی زود به فاجعه تبدیل می‌شود؛ داعش حمله می‌کند، پدر و مادر ویان کشته می‌شوند و او و خواهر کوچک‌ترش «هلین» اسیر می‌شوند.

فیلم بدون آنکه از خشونت تاریخی این دوره فرار کند، سرنوشت تلخ زنان ربوده‌شده توسط داعش را به نقطه آغاز سفر شخصیت اصلی تبدیل می‌کند. ویان موفق می‌شود از دست اسیرکننده‌اش فرار کند، اما خواهرش را گم می‌کند. این فقدان، موتور اصلی روایت می‌شود.

بعد از فرار، ویان به شاخه زنان «پیشمرگه»، نیروی نظامی کرد، می‌پیوندد. او آموزش می‌بیند، اسلحه به دست می‌گیرد و به تک‌تیراندازی مرگبار تبدیل می‌شود؛ زنی که هدفش فقط زنده ماندن نیست، بلکه پیدا کردن خواهرش است.

بازگشت برای یک ماموریت تقریبا غیرممکن

پس از مدتی، ویان ناچار به نروژ بازمی‌گردد تا از زخم‌هایش بهبود پیدا کند. اما وقتی می‌فهمد ممکن است هلین هنوز زنده باشد و در موصل تحت کنترل مردی معروف به «تک‌تیرانداز سوئدی» قرار داشته باشد، دوباره راهی عراق می‌شود.

از این نقطه به بعد، فیلم حال‌وهوایی شبیه یک بازی ویدئویی پرتنش پیدا می‌کند: قهرمان تنها، منطقه دشمن، حرکت در سکوت، نجات غیرنظامیان و حذف پی‌درپی نیروهای داعش. این همان بخشی است که «No Paradise If You Are Killed by a Woman» بیش از هر زمان دیگری به سینمای اکشن جریان اصلی نزدیک می‌شود.

قهرمانی زنانه در قالبی آشنا

یکی از ویژگی‌های مهم فیلم این است که کلیشه «قهرمان تنها و تقریبا شکست‌ناپذیر» را با یک تغییر جنسیتی بازآفرینی می‌کند. ویان در بسیاری از صحنه‌ها مثل یک ارتش یک‌نفره عمل می‌کند؛ زنی که می‌تواند با ده‌ها مرد مسلح روبه‌رو شود، در ویرانه‌ها پیشروی کند و هر بار از موقعیتی خطرناک جان سالم به در ببرد.

این انتخاب، فیلم را به آثار اکشن شناخته‌شده نزدیک می‌کند. از این نظر، فیلم همیشه از فرمول‌های بین‌المللی ژانر فاصله نمی‌گیرد. گاهی حتی می‌توان تصور کرد بخش‌هایی از نیمه دوم فیلم به‌راحتی قابلیت تبدیل شدن به یک بازی اکشن مخفی‌کاری را دارد.

اما تفاوت اصلی در بستر داستان است. ویان فقط یک قهرمان اکشن نیست؛ او زنی است که از دل خشونت تاریخی، تبعید، فقدان و مبارزه برخاسته است. همین پیش‌زمینه باعث می‌شود حتی در لحظات اغراق‌آمیزتر، بار عاطفی شخصیت کاملا از بین نرود.

اجرای قدرتمند آوان جمال

«آوان جمال» ستون اصلی فیلم است. او نقش ویان را با ترکیبی از خشم فروخورده، تمرکز سرد و آسیب‌پذیری پنهان بازی می‌کند. شخصیت ویان بخش زیادی از فیلم را در سکوت می‌گذراند، بنابراین بار زیادی روی نگاه، حرکت بدن و ریتم حضور بازیگر قرار دارد.

جمال در این زمینه عملکردی متقاعدکننده دارد. او هم وجه جنگجوی شخصیت را باورپذیر می‌کند، هم غم زنی را که خانواده‌اش از هم پاشیده و هنوز امید دارد خواهرش را نجات دهد. فیلم هرچه به سمت فضای قهرمانانه‌تر می‌رود، بازی او کمک می‌کند ویان کاملا به یک نماد تخت و بی‌احساس تبدیل نشود.

عنوان فیلم چه معنایی دارد؟

عنوان «No Paradise If You Are Killed by a Woman» به یک باور تحقیرآمیز و خشونت‌بار در میان نیروهای داعش اشاره دارد؛ اینکه کشته شدن به دست یک زن برای آنان نهایت خفت است. فیلم از همین ایده برای ساختن تهدید و اهمیت نمادین شخصیت ویان استفاده می‌کند.

در داستان، به‌خاطر همین باور، جایزه‌ای بزرگ برای سر ویان تعیین می‌شود. او نه فقط از نظر نظامی، بلکه از نظر روانی و ایدئولوژیک هم برای دشمن تهدید محسوب می‌شود. حضور او نظم فکری مردسالارانه و افراطی دشمن را به چالش می‌کشد.

تصویری واقعی از ویرانه‌های موصل

یکی از نقاط قوت مهم فیلم، استفاده از لوکیشن‌های واقعی در موصل است. بخش‌هایی از فیلم در ویرانه‌های شهری فیلم‌برداری شده که در جریان جنگ با داعش، آسیب‌های عظیمی دید. این انتخاب به فیلم وزن بصری و تاریخی می‌دهد.

ویرانه‌های موصل فقط پس‌زمینه نیستند؛ خودشان بخشی از روایت‌اند. دیوارهای شکسته، خیابان‌های خالی، ساختمان‌های نیمه‌ویران و سکوتی که میان خرابه‌ها جریان دارد، مدام یادآوری می‌کنند که قهرمان فیلم در دل یک فاجعه انسانی واقعی حرکت می‌کند.

فیلم‌برداری «جان ارلینگ اچ. فردریکسن» (John Erling H. Fredriksen) در این بخش‌ها چشمگیر است. دوربین اغلب با حوصله و دقت حرکت می‌کند و به‌جای هیجان‌زدگی دائمی، روی تعلیق، انتظار و تهدیدهای پنهان تکیه دارد.

سکانس‌های بی‌دیالوگ؛ جایی که فیلم بهتر نفس می‌کشد

بهترین لحظات فیلم، آن‌هایی هستند که کمتر حرف می‌زند. در صحنه‌های طولانی و کم‌دیالوگ، ویان در سکوت میان تونل‌ها، خرابه‌ها و خطوط دید تک‌تیراندازها حرکت می‌کند. تنش از صداهای کوچک، فاصله‌ها، سکوت و این پرسش ساخته می‌شود: خطر دقیقا از کجاست؟

در این لحظات، فیلم نشان می‌دهد «هالکاوت مصطفی» چه توانایی قابل توجهی در روایت بصری دارد. او خوب می‌داند کجا باید مکث کند، چه زمانی دوربین را نگه دارد و چطور با نگاه کردن به یک پنجره، پشت‌بام یا کوچه خالی، حس خطر بسازد.

طراحی صدا از سوی «ماتیاس اکلوند» (Mattias Eklund) و «یان کاسکاوو» (Jan Kasskawo) نیز در همین بخش‌ها نقش مهمی دارد. وقتی شخصیت اصلی بیشتر وقت خود را در سکوت می‌گذراند، صدا تبدیل به ابزار اصلی ترس، انتظار و جهت‌یابی می‌شود.

مقایسه با سینمای تک‌تیراندازی معمول

فیلم در نمایش شیوه کار یک تک‌تیرانداز، روی صبر، تنهایی و محاسبه تاکید دارد. برخلاف برخی فیلم‌های جنگی پرسرعت، اینجا بخش مهمی از تنش از انتظار می‌آید؛ از اینکه ویان باید ببیند، گوش کند، نفسش را کنترل کند و تنها در لحظه درست شلیک کند.

از این نظر، فیلم تصویری دقیق‌تر و ملموس‌تر از روان‌شناسی تک‌تیراندازی ارایه می‌دهد؛ تصویری که کمتر بر هیجان صرف و بیشتر بر فشار ذهنی، تمرکز و سکوت تکیه دارد.

میان فیلم جنگی، ملودرام و بیانیه سیاسی

«No Paradise If You Are Killed by a Woman» فقط یک تریلر اکشن نیست. فیلم آشکارا می‌خواهد ادای احترامی به زنان کرد و مبارزه پیشمرگه‌ها علیه داعش باشد. خود «هالکاوت مصطفی» گفته است که این فیلم برای او تصویری از زنان کردی است که نسل‌ها برای کرامت، آزادی و حق زیستن جنگیده‌اند.

این نگاه در سراسر فیلم حضور دارد. موسیقی، آیین‌ها، اشاره به سنت‌های کردی و حتی تعبیر شاعرانه ویان از معنای «پیشمرگه» همگی به فیلم وجهی هویتی می‌دهند. در روایت فیلم، مبارزه فقط یک عملیات نظامی نیست؛ ادامه یک تاریخ مقاومت است.

با این حال، همین وجه پررنگ می‌تواند برای برخی مخاطبان دوگانگی ایجاد کند. تماشاگران اکشن ممکن است احساس کنند فیلم به اندازه کافی پرحادثه نیست، و مخاطبان سینمای هنری هم شاید با لحن ملودراماتیک و قهرمان‌محور آن کاملا همراه نشوند.

فیلمی برای مخاطبان منطقه و دیاسپورای کرد

با وجود این چالش‌ها، به نظر می‌رسد فیلم در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و میان مخاطبان کردزبان و دیاسپورای کردی ظرفیت ارتباطی بالایی داشته باشد. حق پخش منطقه‌ای فیلم توسط «سونی/امپایر» (Sony/Empire) خریداری شده و این نشان می‌دهد سازندگان و پخش‌کنندگان روی ارتباط آن با مخاطبان منطقه حساب کرده‌اند.

برای بسیاری از این مخاطبان، فیلم فقط یک اکشن جنگی نیست؛ بازنمایی بخشی از حافظه جمعی، دردهای معاصر و نقش زنان در مقاومت علیه داعش است. همین زمینه می‌تواند واکنش عاطفی متفاوتی نسبت به مخاطب غربی ایجاد کند.

نماینده عراق در اسکار

فیلم «No Paradise If You Are Killed by a Woman» به‌عنوان نماینده عراق برای شاخه بهترین فیلم بین‌المللی اسکار انتخاب شده است. همچنین طبق گزارش‌ها، در بخش «Venice Open – Out of Competition» (افتتاحیه ونیز – خارج از رقابت) جشنواره فیلم ونیز نیز نمایش داشته است.

این انتخاب برای فیلمی با چنین موضوعی قابل توجه است؛ چون هم وجه ملی و منطقه‌ای پررنگی دارد، هم تلاش می‌کند با زبان سینمای ژانر با مخاطب جهانی ارتباط برقرار کند.

هالکاوت مصطفی؛ کارگردانی آماده برای پروژه‌های بزرگ‌تر؟

یکی از نکات جالب درباره فیلم این است که بیش از هر چیز، توانایی «هالکاوت مصطفی» در ساخت اکشن تصویری را نشان می‌دهد. او پیش‌تر با آثاری مثل «قلب سرخ» (Red Heart) و «ال کلاسیکو» (El Clásico) شناخته می‌شد، اما این فیلم نشان می‌دهد می‌تواند در مقیاس ژانر بین‌المللی هم کار کند.

در لحظاتی از فیلم، به‌خصوص سکانس‌های تعقیب، مخفی‌کاری و مواجهه تک‌تیراندازها، می‌توان تصور کرد مصطفی به‌راحتی وارد پروژه‌های بزرگ‌تر، چه در سینمای بین‌المللی و چه در پلتفرم‌های استریم، شود. فیلم تا حدی شبیه کارت معرفی او برای بازار جهانی است؛ اثری که می‌گوید این فیلم‌ساز هم دغدغه سیاسی و هویتی دارد، هم زبان اکشن را می‌شناسد.

نقاط قوت فیلم

• بازی متقاعدکننده و فیزیکی «آوان جمال»
• فیلم‌برداری چشمگیر در لوکیشن‌های واقعی موصل
• تعلیق موثر در سکانس‌های بی‌دیالوگ
• طراحی صدای دقیق و تنش‌ساز
• پرداخت جدی به نقش زنان کرد در مبارزه با داعش
• ترکیب هویت محلی با فرمول‌های آشنای سینمای جنگی

نقاط ضعف

• حرکت گاه‌وبیگاه به سمت اغراق قهرمانانه
• نزدیکی زیاد برخی بخش‌ها به فرمول‌های آشنای اکشن بین‌المللی
• احتمال نارضایتی بخشی از مخاطبان ژانر به‌دلیل کمبود اکشن مداوم
• احتمال فاصله گرفتن مخاطب سینمای هنری از لحن ملودراماتیک و مستقیم فیلم

یک زن تک‌تیرانداز به نماد تبدیل می‌شود

اهمیت فیلم در این است که قهرمان زن خود را نه به‌عنوان استثنایی تزئینی، بلکه به‌عنوان مرکز کامل روایت قرار می‌دهد. ویان هم قربانی است، هم بازمانده، هم جنگجو، هم خواهر. فیلم از تجربه رنج او شروع می‌کند، اما او را در همان جایگاه قربانی نگه نمی‌دارد.

این انتخاب از نظر سیاسی و سینمایی مهم است. در بسیاری از روایت‌های جنگی، زنان یا در حاشیه‌اند یا نماد رنج. اینجا زن در مرکز میدان نبرد است؛ تصمیم می‌گیرد، شلیک می‌کند، نجات می‌دهد و هزینه انتخاب‌هایش را می‌پردازد.

البته فیلم همیشه از دام قهرمان‌سازی افراطی فرار نمی‌کند. ویان در نیمه دوم گاهی بیش از حد شکست‌ناپذیر به نظر می‌رسد. اما حتی همین اغراق نیز در چارچوب هدف فیلم قابل فهم است: ساختن یک افسانه معاصر از زنی که دشمنش باور دارد کشته شدن به دست او، بدترین سرنوشت ممکن است.

یک اکشن جنگی خوش‌ساخت

«No Paradise If You Are Killed by a Woman» فیلمی بی‌نقص نیست، اما اثری مهم و قابل توجه است. فیلم از یک سو به زبان آشنای اکشن و تریلر جنگی حرف می‌زند و از سوی دیگر، داستانی ریشه‌دار در تاریخ معاصر کردها و مبارزه زنان با داعش روایت می‌کند.

اگر دنبال فیلمی کاملا متفاوت از قواعد ژانر باشید، شاید با اثری روبه‌رو شوید که بیش از انتظار به الگوهای شناخته‌شده وفادار است. اما اگر به سینمای جنگی پرتعلیق، قهرمانان زن، روایت‌های کردی و فیلم‌هایی درباره مقاومت در دل ویرانی علاقه دارید، این فیلم ارزش توجه دارد.

«هالکاوت مصطفی» در اینجا بیش از هر چیز نشان می‌دهد فیلم‌سازی است که تصویر، سکوت و تعلیق را خوب می‌فهمد. شاید همین فیلم، سکوی پرتاب او به پروژه‌های بزرگ‌تر باشد.

شما درباره فیلم‌هایی با محوریت زنان جنگجو چه نظری دارید؟ آیا «No Paradise If You Are Killed by a Woman» را بیشتر یک اکشن جنگی می‌بینید یا ادای احترام سیاسی و انسانی به زنان؟ نظرتان را در کامنت‌ها بنویسید.