دو خلبان ممکن است ساعت‌ها در یک کابین بنشینند، یک مسیر را طی کنند و مسئولیت یک پرواز را بر عهده داشته باشند؛ اما در بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی، ترجیح داده می‌شود غذای یکسانی نخورند.
دلیلش نه تفاوت سلیقه است و نه امتیاز ویژه کاپیتان. پشت این تصمیم، یک نگرانی ساده وجود دارد: اگر یک وعده غذایی آلوده باشد، نباید هر دو خلبان هم‌زمان توانایی انجام وظیفه را از دست بدهند.
در هواپیما، بسیاری از سامانه‌های حیاتی پشتیبان دارند. حضور دو خلبان نیز بخشی از همین منطق ایمنی است؛ یکی می‌تواند در صورت ناتوان‌شدن دیگری، هدایت هواپیما را ادامه دهد. اما اگر هر دو از یک غذای آلوده خورده باشند، این لایه محافظ هم ممکن است آسیب ببیند.
حادثه‌ای که اهمیت این احتیاط را نشان داد
در ۳ فوریه ۱۹۷۵، در یکی از پروازهای ژاپن ایرلاینز که پس از توقف در آنکوریج آلاسکا به مسیر خود ادامه می‌داد، شمار زیادی از مسافران پس از خوردن غذای هواپیما دچار مسمومیت شدند.
در گزارش‌های این حادثه، از بیماری نزدیک به ۲۰۰ نفر و بستری‌شدن بیش از ۱۴۰ نفر یاد شده است. بررسی‌ها، آلودگی غذای حاوی ژامبون را به باکتری استافیلوکوکوس اورئوس مرتبط دانستند؛ باکتری‌ای که از ضایعه عفونی دست یکی از کارکنان تهیه غذا به مواد غذایی منتقل شده بود.
کاپیتان و کمک‌خلبان بیمار نشدند. طبق روایت‌های منتشرشده، آن‌ها به‌جای غذای مرتبط با مسمومیت، استیک خورده بودند.
این اتفاق نشان داد که انتخاب یک وعده متفاوت، در شرایطی خاص می‌تواند بسیار مهم‌تر از چیزی باشد که به نظر می‌رسد. بااین‌حال، نمی‌توان با قطعیت گفت رویه متفاوت‌بودن غذای خلبان‌ها دقیقاً از همین حادثه آغاز شده است؛ این پرونده بیشتر به‌عنوان نمونه‌ای شناخته‌شده از اهمیت آن مطرح می‌شود.
غذای متفاوت چگونه خطر را کاهش می‌دهد؟
فرض کنید یکی از غذاهای آماده‌شده برای پرواز، هنگام تهیه یا نگهداری آلوده شده باشد. اگر هر دو خلبان از همان غذا بخورند، احتمال دارد هر دو دچار تهوع، استفراغ، دل‌درد یا ضعف شوند.
انتخاب دو غذای متفاوت می‌تواند احتمال قرارگرفتن هم‌زمان آن‌ها در معرض یک منبع آلودگی مشترک را کاهش دهد. این همان منطقی است که در ایمنی سامانه‌ها با عنوان پیشگیری از «خرابی با علت مشترک» شناخته می‌شود: دو پشتیبان نباید به یک دلیل واحد از کار بیفتند.
البته تفاوت نام غذا به‌تنهایی کافی نیست. دو وعده متفاوت ممکن است مواد اولیه، تجهیزات یا شرایط نگهداری مشترک داشته باشند. بنابراین، بهداشت تهیه غذا و کنترل دما همچنان مهم‌ترین خط دفاعی‌اند؛ انتخاب غذای متفاوت، یک لایه احتیاط اضافه است، نه تضمین کامل.
تهیه جداگانه وعده‌ها نیز می‌تواند این جداسازی را تقویت کند، اما اینکه الزاماً دو آشپز متفاوت آن‌ها را آماده کنند، قاعده‌ای یکسان در تمام شرکت‌های هواپیمایی نیست.
آیا خلبان‌ها در زمان‌های متفاوت غذا می‌خورند؟
در برخی شرکت‌ها، خلبان‌ها غذا را نوبتی می‌خورند. این کار علاوه بر ملاحظات غذایی، کمک می‌کند هنگام صرف غذا، یکی از آن‌ها تمرکز بیشتری بر وظایف پروازی داشته باشد.
فاصله‌دادن میان وعده‌ها ممکن است فرصتی برای آشکارشدن علائم زودرس مسمومیت نیز ایجاد کند، اما نباید آن را راهکاری قطعی دانست. همه بیماری‌های ناشی از غذا، بلافاصله علامت نمی‌دهند.
به گفته مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، CDC، علائم مسمومیت ناشی از سم استافیلوکوک معمولاً ۳۰ دقیقه تا ۸ ساعت پس از خوردن غذای آلوده شروع می‌شوند. در مقابل، بعضی عوامل بیماری‌زا ممکن است دیرتر علائم ایجاد کنند.
پس فاصله کوتاه میان دو وعده، به‌تنهایی نمی‌تواند خیال خلبان‌ها را از سالم‌بودن غذا راحت کند.
آیا غذای متفاوت خلبان‌ها یک قانون اجباری است؟
قانون جهانی و یکسانی وجود ندارد که همه خلبان‌ها را در تمام پروازها به خوردن غذای متفاوت ملزم کند. جزئیات این موضوع می‌تواند به مقررات محلی و دستورالعمل‌های هر شرکت هواپیمایی بستگی داشته باشد.
در برخی شرکت‌ها، انتخاب وعده متفاوت یا پرهیز از خوردن یک غذای مشترک، در رویه‌های داخلی پیش‌بینی شده است. در بعضی دیگر، موضوع بیشتر در قالب توصیه یا احتیاط عملی دنبال می‌شود.
به همین دلیل، توصیف این رویه به‌عنوان یک «عادت کاملاً نانوشته» هم دقیق نیست؛ ممکن است در یک شرکت توصیه باشد و در شرکتی دیگر، بخشی از دستورالعمل مکتوب.
غذایی که گرم شده، لزوماً بی‌خطر نیست
در مسمومیت استافیلوکوکی، مشکل فقط حضور باکتری نیست؛ سمی که باکتری در غذا تولید می‌کند نیز اهمیت دارد. به گفته CDC، پختن غذا می‌تواند باکتری را از بین ببرد، اما لزوماً سم تولیدشده را نابود نمی‌کند.
این نکته توضیح می‌دهد چرا بهداشت دست‌ها، رسیدگی به زخم‌های کارکنان و نگهداری غذا در دمای مناسب، تا این اندازه مهم است. نمی‌توان همیشه با گرم‌کردن دوباره غذا، خطاهای مراحل قبلی را جبران کرد.
یک انتخاب کوچک، یک لایه ایمنی بیشتر
متفاوت‌بودن غذای خلبان‌ها از آن تصمیم‌هایی است که شاید در نگاه اول بیش‌ازحد محتاطانه به نظر برسد. اما ایمنی پرواز با همین لایه‌های کوچک ساخته می‌شود؛ لایه‌هایی که قرار است نگذارند یک اتفاق، چند سد محافظ را هم‌زمان کنار بزند.
وقتی دو نفر مسئول هدایت هواپیما هستند، منطقی است که تا جای ممکن، خطرهای مشترکشان کمتر شود؛ حتی اگر آن خطر، در بشقاب غذا پنهان شده باشد.
