«بیدار شو مرد مرده»؛ بازگشت بنوا بلانک به تاریک‌ترین و در عین حال بازیگوش‌ترین پرونده عمرش

سومین قسمت از مجموعه جنایی-معمایی «چاقوکشی» به کارگردانی و نویسندگی ریان جانسون، با نام «بیدار شو مرد مرده: یک چاقوکشی اسرارآمیز» (Wake Up Dead Man: A Knives Out Mystery)، برخلاف قسمت دوم (Glass Onion) که فضایی روشن و تابستانی داشت، این بار به ریشه‌های گوتیک و تاریک ژانر بازمی‌گردد. جانسون الهامش را از آثار کلاسیک نویسندگانی همچون ادگار آلن پو و جان دیکسن کار گرفته و داستان را در یک اجتماع کوچک مذهبی در ایالت نیویورک روایت می‌کند؛ جایی که جنایت، ایمان، گناه و ریاکاری مذهبی در هم می‌آمیزند و یک قتل «اتاق دربسته» سرآغاز معمایی پیچیده می‌شود.

فیلم با معرفی پدر جاد دوپلنتیسی (با بازی جاش اوکانر) آغاز می‌شود؛ کشیشی جوان و سابقاً بوکسور که به‌دلیل یک درگیری فیزیکی با یک کشیش دیگر به‌عنوان تنبیه به کلیسای کوچک «بانوی فیض بی‌پایان» منتقل می‌شود. کشیش ارشد این کلیسا، مونسیگنور جفرسون ویکس (با بازی جاش برولین)، واعظی کاریزماتیک اما خشن و تمامیت‌خواه است که با خطابه‌های آتشین، ترس و خشم را در دل پیروانش زنده می‌کند.

جاد خیلی زود متوجه می‌شود که دیدگاه‌های او و ویکس درباره ایمان و خدمت به جامعه کاملاً در تضاد است. در میان جمعیتی وفادار و مشکوک، شخصیت‌هایی رنگارنگ حضور دارند: مارتا دلاکروا (گلن کلوز)، زن کلیسایی مرموز و وفادار؛ یک پزشک افسرده (جرمی رنر)؛ یک وکیل رازدار (کری واشنگتن)؛ یک نویسنده رو به افول (اندرو اسکات)؛ ویلنسلیست معلول (کیلی اسپینی)؛ و سیاستمداری شکست‌خورده و یوتیوبر (داریل مک‌کورمک).

در میانه این تنش‌ها، ویکس طی مراسم جمعه‌الصلب و در برابر چشمان جمعیت، در عرض کمتر از یک دقیقه، در اتاقکی کنار محراب به قتل می‌رسد؛ قتل با خنجری عجیب که دسته‌اش به شکل سر شیطان تراشیده شده است. همه چیز مانند یک راز کلاسیک «اتاق قفل‌شده» پیش می‌رود و جاد نخستین مظنون است. اینجاست که بنوا بلانک (دنیل کریگ) با لهجه جنوبی و اعتمادبه‌نفس همیشگی وارد می‌شود تا معما را حل کند.

جانسون این بار داستانش را نه‌فقط بر پایه تعلیق و غافلگیری، که بر بستری از مفاهیم دینی، طعنه‌های سیاسی و روان‌شناسی اجتماعی بنا می‌کند. ویکس با خطابه‌هایی که یادآور رهبران پوپولیست و مستبد است، باور را ابزاری برای پیشبرد قدرت شخصی‌اش می‌کند. در مقابل، بلانک و جاد نمادی از عقلانیت و صداقت – هرچند با رویکردهایی متفاوت – هستند.

فیلم با ارجاع‌های ادبی متعدد، از اعتراف‌گیری‌های مشکوک گرفته تا اشاراتی به گناه حوا، بر مرز باریک میان «ایمان واقعی» و «سوءاستفاده سیاسی از ایمان» قدم می‌گذارد. جانسون در این قسمت هم موفق می‌شود با نیشخند به قدرت‌طلبان، سوژه اصلی معما را با نقد اجتماعی پیوند بزند.

جاش اوکانر در نقش جاد، قلب تپنده فیلم است؛ شخصیتی که بین جدیت ایمان و طنز موقعیت، به‌خوبی تعادل برقرار می‌کند و گاه با واکنش‌های کمیک ظریف، تنش صحنه‌ها را می‌شکند. دنیل کریگ نیز در سومین حضورش به‌عنوان بلانک، پخته‌تر و چندلایه‌تر عمل می‌کند؛ او این بار بخش زیادی از بار پیشبرد داستان را به جاد می‌سپارد اما در لحظات کلیدی – به‌خصوص صحنه افشای حقیقت – دوباره مرکز توجه می‌شود.

از میان نقش‌های مکمل، گلن کلوز با حضوری کاریزماتیک و طنز تلخ، و جاش برولین در نقش ویکس مستبد، بیشترین تأثیر را می‌گذارند. هرچند بازیگرانی چون کیلی اسپینی و کری واشنگتن کمتر از ظرفیت‌شان فرصت درخشش یافته‌اند.

نقاط قوت

• ترکیب بی‌نقص فضای گوتیک با ساختار کلاسیک معمایی، و ارجاعات ادبی و سینمایی هوشمندانه.
• بازی فوق‌العاده اوکانر و شیمی عالی با کریگ که وجه تازه‌ای به مجموعه می‌بخشد.
• طنز سیاسی و اجتماعی که به شکلی ارگانیک با بستر داستان گره خورده است.
• طراحی صحنه و فیلم‌برداری چشمگیر استیو یدلین که فضای کلیسا و قبرستان را به شخصیت‌هایی زنده بدل می‌کند.

نقاط ضعف

• طولانی بودن فیلم (۲ ساعت و ۲۴ دقیقه) که به‌ویژه در اواخر و در بخش انباشت اعترافات، از ریتم می‌کاهد.
• استفاده محدود از برخی بازیگران شاخص که می‌توانستند بستر داستانی پربارتری فراهم کنند.
• در بخش‌هایی، بار تماتیک و نمادین بر تعلیق جنایی می‌چربد و تمرکز مخاطب را از معما دور می‌کند.

«بیدار شو مرد مرده» دقیقاً همان بازگشت باشکوهی است که سری «چاقوکشی» پس از Glass Onion به آن نیاز داشت: گوتیک، پرجزئیات، سرشار از شوخ‌طبعی تلخ و با معمایی هوشمندانه که بیننده را تا پایان درگیر نگاه می‌دارد. جانسون توانسته با عمق‌بخشی به تم‌ها و شخصیت‌ها، اثری خلق کند که هم سرگرم‌کننده است و هم برانگیزاننده تفکر. این بار بنوا بلانک تنها قهرمان نیست؛ بلکه داستان، دو کارآگاه دارد و محوریت با امپاتیک‌ترین‌شان یعنی پدر جاد است.