دانشمندان میگویند بیشتر گونههای مار، همنوعخوار هستند و یک قانون پایه طبیعت را میشکنند
بررسی ۵۰۳ مورد ثبتشده نشان میدهد همنوعخواری در مارها رفتاری گسترده، جهانی و زیستشناختی است
یکی از ماندگارترین نمادهای مار در فرهنگ بشری «اوروبوروس» (Ouroboros) است؛ تصویری از ماری که دم خود را میبلعد و نمادی از چرخه، تداوم و جاودانگی زندگی به شمار میرود. اما یک پژوهش علمی تازه نشان میدهد که این نماد باستانی شاید بازتابدهنده یک حقیقت زیستی ناخوشایند هم باشد: مارها تمایل عجیبی به خوردن همنوعان خود دارند.
به بیان سادهتر، مارها همنوعخوار (Cannibals) هستند.
بررسی گسترده همنوعخواری در مارها
در پژوهشی که در نشریه علمی «بیولوژیکال ریویوز» (Biological Reviews) منتشر شده، زیستشناسی به نام «عمر انتیائوسپه-نتو» (Omar Entiauspe-Neto)، دانشجوی دکتری دانشگاه سائوپائولو (Universidade de São Paulo)، به همراه همکارانش ۵۰۳ مورد مستند از همنوعخواری در مارها را بررسی کردهاند. این موارد مربوط به ۲۰۷ گونه مختلف مار در سراسر جهان است.
بیشتر این رخدادها در سه خانواده اصلی مارها مشاهده شدهاند:
- کلوبریدی (Colubridae)
- ویپریدی (Viperidae)
- الاپیده (Elapidae)
در این میان، خانواده کلوبریدی — بزرگترین خانواده مارها با ۲۴۹ سرده (Genus) در سراسر جهان — نزدیک به ۳۰ درصد از کل موارد ثبتشده همنوعخواری را به خود اختصاص داده است.
رفتاری فراگیر، نه یک استثنا
پیش از این، دانشمندان میدانستند که برخی مارها مارهای دیگر را میخورند و گزارشهای پراکندهای از همنوعخواری نیز وجود داشت. اما این مطالعه نشان میدهد که این رفتار بسیار فراگیرتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد و حتی ممکن است مزایای زیستی داشته باشد.
همنوعخواری در مارها در شرایط گوناگونی مشاهده شده است:
- میان جفتها
- بین خواهر و برادرها
- میان نرهای رقیب
و در مناطق جغرافیایی بسیار متنوع.
به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند که این رفتار احتمالاً دستکم ۱۱ بار بهطور مستقل در مسیر تکامل مارها پدید آمده است.
«برونا فالکائو» (Bruna Falcão)، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه سائوپائولو و نویسنده اصلی مقاله، در گفتوگو با مجله «اسمیتسونین» (Smithsonian Magazine) میگوید: «هر گزارش جدید این ایده را تقویت کرد که همنوعخواری در مارها یک ناهنجاری یا کنجکاوی نادر نیست، بلکه رفتاری گسترده و از نظر بومشناختی مهم است که ما بهطور سیستماتیک آن را دستکم گرفتهایم.»
مارها تنها نیستند
مارها تنها حیواناتی نیستند که همنوعخواری میکنند. در قلمرو جانوران، نمونههای زیادی از این رفتار دیده میشود؛ از عنکبوتهایی مانند بیوههای سیاه (Black Widows) و حشراتی مثل آخوندکهای دعاخوان (Praying Mantises) گرفته تا پستانداران بزرگی مانند خرسها (Bears).
با این حال، پژوهشگران اشاره میکنند که مارهای کور (Blind Snakes) از خانواده تیفلوپیده (Typhlopidae) معمولاً همنوعخواری نمیکنند. دلیل احتمالی این موضوع، محدودیت ساختار آرواره آنهاست؛ زیرا این مارها فاقد فک پایینیِ جداشونده هستند — نوآوری تکاملیای که به بیشتر مارها، بهویژه گروه آلتینوفیدیا (Alethinophidia)، اجازه میدهد طعمههایی بسیار بزرگتر از اندازه بدن خود را ببلعند.
نقش رژیم غذایی و اسارت
این مطالعه نشان داد که نزدیک به نیمی از گونههایی که رفتار همنوعخواری دارند، دارای رژیم غذایی همهچیزخوار یا عمومی هستند. این انعطافپذیری غذایی احتمالاً باعث افزایش احتمال همنوعخواری میشود.
برخی از موارد ثبتشده نیز مربوط به مارهایی بودهاند که در اسارت نگهداری میشدند. پژوهشگران توضیح میدهند که فشارهای محیطی در شرایط اسارت میتواند مارها را بیشتر از حالت طبیعی به خوردن همنوعانشان سوق دهد.
نویسندگان مقاله مینویسند: «ما نتیجه میگیریم که همنوعخواری رفتاری است که هم از نظر ردهبندی جانوری و هم از نظر جغرافیایی بهطور گسترده توزیع شده، در تمام قارههایی که مارها در آنها زندگی میکنند ثبت شده و در بسیاری از خانوادههای شناختهشده مارها رخ میدهد. در اسارت، عواملی مانند محدودیت فضا، کاهش تحرک، نبود غنای محیطی، نزدیکی بیش از حد به همنوعان و دستکاری انسانی، همگی تنشزا هستند و میتوانند همنوعخواری را تحریک کنند.»
گامی برای فهم موفقیت تکاملی مارها
در آینده، دانشمندان تلاش خواهند کرد مشخص کنند که آیا همنوعخواری در مارها رفتاری ژنتیکی، فرصتطلبانه، یا ترکیبی از هر دو است. همچنین این پرسش مطرح است که آیا این رفتار نقشی در تبدیل شدن مارها به یکی از موفقترین گروههای رده خزندگان داشته است یا نه.
اگر چنین باشد، شاید اوروبوروس نهفقط یک نماد اسطورهای، بلکه تصویری شگفتآور از واقعیتهای پنهان دنیای طبیعت باشد؛ جایی که بقا، حتی به قیمت بلعیدن همنوع، ادامه پیدا میکند.
