وابستگی متقابل یا وابستگی ناسالم؟ راز ساختن یک رابطه عاطفی سالم
بسیاری از ما، بهویژه در روابط عاشقانه، برای برقراری ارتباط با دیگران اهمیت زیادی قائل هستیم. انسانها برای ارتباط ساخته شدهاند و همین ارتباط به ما کمک میکند با شریک عاطفی خود پیوندی عمیق و صمیمانه شکل دهیم. موفقیت روابط بلندمدت تا حد زیادی به کیفیت ارتباط عاطفی میان دو نفر بستگی دارد.
وقتی به رابطه ایدهآل خود فکر میکنیم، معمولا تصویری از یک رابطه نزدیک، امن و مادامالعمر با مهمترین فرد زندگیمان در ذهن داریم؛ رابطهای که در آن طرفین از یکدیگر حمایت میکنند، آزادی لازم برای خودِ واقعی بودن دارند و در عین حفظ هویت فردی، برای رشد مشترک نیز تلاش میکنند. اما چگونه میتوان چنین رابطهای ساخت؟
یکی از عناصر کلیدی در شکلگیری یک رابطه سالم، درک تفاوت میان «وابستگی متقابل» و «وابستگی ناسالم» است.
وابستگی متقابل یا وابستگی دوسویه به این معناست که هر دو شریک، اهمیت رابطه عاطفی خود را درک میکنند و برای آن ارزش قائل هستند؛ درحالیکه همچنان حس مستقلی از هویت و ارزشمندی خود را درون رابطه حفظ میکنند.
فردی که در یک رابطه مبتنی بر وابستگی متقابل قرار دارد، ارزش آسیبپذیر بودن را میداند و میتواند برای ایجاد صمیمیت عاطفی، به شکلی سالم و معنادار به شریک عاطفی خود نزدیک شود. چنین فردی در عین اهمیت دادن به رابطه، هویت، ارزشها و علایق شخصی خود را نیز حفظ میکند و از شریکش هم انتظار ندارد برای حفظ رابطه، خودش را نادیده بگیرد.
وابسته بودن به فردی دیگر ممکن است برای بعضی افراد ترسناک یا حتی ناسالم به نظر برسد. بسیاری از ما در دوران رشد، ارزش زیادی برای استقلال قائل شدهایم و یاد گرفتهایم تا حد امکان خودبسنده باشیم و برای دریافت حمایت عاطفی به دیگران نیاز نداشته باشیم.
استقلال ارزشمند است، اما اگر به افراط کشیده شود، میتواند به مانعی در مسیر برقراری ارتباط عاطفی عمیق تبدیل شود. افرادی که بیش از اندازه بر مستقل بودن تاکید دارند، ممکن است نزدیک شدن عاطفی به شریک زندگی را دشوار یا حتی تهدیدکننده بدانند. در چنین شرایطی، فرد تصور میکند نیاز داشتن به دیگری نشانه ضعف است؛ درحالیکه در یک رابطه سالم، تکیه کردن متقابل با از دست دادن هویت فردی تفاوت دارد.
وابستگی متقابل با وابستگی ناسالم یا وابستگی بیمارگونه یکسان نیست. فردی که دچار وابستگی ناسالم است، معمولا برای شکل دادن به هویت خود و احساس خوب داشتن، بیش از اندازه به دیگران تکیه میکند. چنین فردی ممکن است نتواند مرز میان خودش و شریک عاطفیاش را بهدرستی تشخیص دهد و احساس کند مسئول برآورده کردن همه نیازهای طرف مقابل است یا اینکه شریک عاطفیاش باید تمام نیازهای او را پاسخ دهد تا احساس ارزشمندی کند.
برخی از نشانههای رابطه مبتنی بر وابستگی ناسالم عبارتاند از:
- ناتوانی در تعیین مرزهای سالم یا بیتوجهی به آنها
- تلاش مداوم برای راضی نگه داشتن دیگران
- واکنشپذیری شدید در برابر رفتارهای شریک عاطفی
- برقراری ارتباط ناسالم و غیرموثر
- دستکاری عاطفی
- دشواری در ایجاد صمیمیت عاطفی واقعی
- رفتارهای کنترلکننده
- سرزنش متقابل
- پایین بودن عزت نفس یکی از طرفین یا هر دو نفر
- نداشتن علایق، اهداف و روابط اجتماعی خارج از رابطه
روابط مبتنی بر وابستگی ناسالم، فضای کافی برای خود بودن، رشد فردی و استقلال به شرکا نمیدهند. در چنین روابطی، یکی از طرفین یا هر دو نفر، برای حفظ احساس ارزشمندی و سلامت روان خود، بهشدت به رابطه وابسته میشوند. زمانی که رابطه طبق انتظار پیش نمیرود، احساس گناه، شرم، ترس و اضطراب نیز ممکن است شدت بگیرد.
وابستگی ناسالم زمانی رخ میدهد که فرد بخش اصلی هویت خود را از دست میدهد و افکار و رفتارهایش بیش از اندازه حول محور یک فرد یا عامل بیرونی شکل میگیرد. این عامل بیرونی میتواند یک شخص، ماده مخدر یا فعالیتی مانند رابطه جنسی و قمار باشد.
وابستگی متقابل، در مقابل، به معنای ایجاد تعادل میان «خود» و «دیگری» در رابطه است. در این نوع رابطه، هر دو شریک میپذیرند که برای برآورده کردن نیازهای جسمی و عاطفی یکدیگر تلاش کنند، اما این کار را به شکلی سالم، منطقی و معنادار انجام میدهند.
شرکا در رابطه مبتنی بر وابستگی متقابل، انتظارهای غیرواقعبینانه از یکدیگر ندارند و برای احساس ارزشمندی، تنها به تایید طرف مقابل وابسته نیستند. هر یک از آنها فضای کافی برای حفظ هویت فردی، نزدیک شدن به دیگری در زمان نیاز و تصمیمگیری مستقل دارد؛ بدون اینکه از پیامدهای تصمیم خود برای رابطه بترسد.
یک رابطه سالم و مبتنی بر وابستگی متقابل معمولا ویژگیهای زیر را دارد:
- وجود مرزهای سالم
- گوش دادن فعال
- اختصاص دادن زمان به علایق شخصی
- ارتباط شفاف و صادقانه
- پذیرفتن مسئولیت رفتارهای شخصی
- ایجاد احساس امنیت برای آسیبپذیر بودن
- تعامل و پاسخگویی متقابل
- داشتن عزت نفس سالم
- روراستی و صمیمیت
زمانی که دو نفر در رابطه احساس ارزشمندی و دوست داشته شدن میکنند، رابطه میتواند به پناهگاهی امن تبدیل شود؛ جایی که هر دو نفر میتوانند بدون ترس، خود واقعیشان باشند. در چنین رابطهای، زوجین میدانند که تنها نیستند و میتوانند در زمان نیاز، به شکلی امن و متعادل به یکدیگر تکیه کنند. آنها همچنین از حضور و حمایت شریک عاطفی خود اطمینان دارند، بدون اینکه برای ادامه رابطه مجبور باشند استقلالشان را کنار بگذارند.
ساختن رابطهای مبتنی بر وابستگی متقابل، از شناخت خود آغاز میشود. بسیاری از افراد تنها برای فرار از تنهایی وارد رابطه میشوند، بدون اینکه درباره هویت، ارزشها، نیازها و اهدافشان فکر کرده باشند. اختصاص دادن زمان برای خودشناسی به شما کمک میکند با آگاهی بیشتری وارد یک رابطه شوید و بدانید از شریک عاطفی و زندگی مشترک خود چه میخواهید.
شارون مارتین، رواندرمانگر دارای مجوز، بر اهمیت حفظ هویت فردی در روابط صمیمی تاکید میکند. برای حفظ حس خود در یک رابطه، میتوانید اقدامات زیر را در نظر بگیرید:
- بدانید چه چیزهایی را دوست دارید و چه چیزهایی برایتان اهمیت دارد.
- از درخواست کردن نیازها و خواستههایتان نترسید.
- زمانی را با دوستان و اعضای خانواده خود بگذرانید.
- دنبال کردن اهداف شخصیتان را ادامه دهید.
- به ارزشها و باورهای مهم خود پایبند بمانید.
- برای سرگرمیها و علایقتان وقت بگذارید.
- از «نه» گفتن نترسید.
- برای خوشحال کردن دیگران، خودتان را کوچک یا پنهان نکنید.
اجازه دادن به شریک عاطفی برای انجام همین کارها نیز بخش مهمی از ایجاد یک رابطه سالم است. هر دو نفر باید بتوانند علایق و روابط شخصی خود را حفظ کنند، برای اهدافشان تلاش کنند و گاهی بدون حضور طرف مقابل وقت بگذرانند. این موضوع به معنای فاصله گرفتن عاطفی نیست؛ بلکه به رابطه کمک میکند از وابستگی افراطی دور بماند.
آغاز رابطه بر پایه این اصول، فضای امنی برای هر دو شریک ایجاد میکند تا یاد بگیرند چگونه به یکدیگر نزدیک شوند، بدون اینکه از گم کردن هویت خود، کنترل شدن یا دستکاری عاطفی بترسند. در چنین رابطهای، صمیمیت به معنای درهمتنیدگی کامل نیست؛ بلکه به معنای نزدیک بودن در کنار حفظ مرزهای فردی است.
روابط مبتنی بر وابستگی متقابل نباید باعث احساس گناه، ترس یا بیارزشی شوند. در یک رابطه سالم، فرد در کنار شریک عاطفی خود احساس امنیت و آرامش دارد و میداند که میتواند همزمان هم به دیگری نزدیک باشد و هم خودش باقی بماند.
به این فکر کنید که چه کسی هستید، چه ارزشهایی دارید و از مهمترین رابطه زندگیتان چه میخواهید. توجه به این پرسشها در زمان آشنایی و شناخت طرف مقابل میتواند به شما کمک کند رابطهای سالمتر و پایدارتر بسازید. اگر هماکنون در یک رابطه هستید، برای بررسی دوباره ارزشها، نیازها و هدفهای مشترک هیچوقت دیر نیست. گفتگو درباره این موضوعها میتواند نشان دهد که آیا همچنان در یک مسیر قرار دارید یا لازم است تغییراتی در رابطه ایجاد کنید.
