چهرهای برای «بلا در نارون ویچ»؛ معمای زنی که در دل یک درخت پنهان شد
بازسازی دیجیتال صورت یک قربانی ناشناس، پس از ۷۵ سال، پروندهای را دوباره زنده کرد که هنوز میان علم جنایی، شایعههای جنگی و افسانههای محلی سرگردان است.
در فوریه ۲۰۱۸، دکتر کارولاین ویلکینسون، انسانشناس قانونی و مدیر آزمایشگاه «فیسز لب» (Faces Lab) در دانشگاه جان مورز لیورپول، تصویری تازه از یکی از مرموزترین قربانیان ناشناس بریتانیا منتشر کرد؛ زنی که تاریخ او را نه با نام واقعیاش، بلکه با یک جمله روی دیوارها به یاد میآورد: «چه کسی بلا را در نارون ویچ گذاشت؟»
این بازسازی چهره، دختری یا زنی جوان را نشان میدهد با لبخندی آرام، دندانهایی نامرتب، چشمانی درشت و نزدیک به هم، و بینی کوتاه و سربالا. اما پشت این صورت آرام، داستانی تاریک پنهان است؛ داستان جسدی که در سال ۱۹۴۳ درون یک درخت پیدا شد و هنوز، پس از دههها، نه نام قربانی معلوم است و نه قاتل او.
کشفی هولناک در جنگل هگلی
۸ آوریل ۱۹۴۳، چهار پسر نوجوان در جنگلهای هگلی، واقع در وسترشر انگلستان، مشغول بازی و گشتوگذار بودند. آنها درون تنه توخالی یک درخت «ویچ اِلم» (Wych Elm) یا نوعی نارون کوهی را نگاه کردند و چیزی دیدند که بازی کودکانهشان را به آغاز یک پرونده جنایی تاریخی تبدیل کرد: استخوانهای انسان.
در نگاه اول، شاید این صحنه بیشتر به یک افسانه محلی شباهت داشت؛ جنگلی خلوت، درختی کهنسال و بقایایی پنهان در دل چوب. اما پلیس وست میدلندز خیلی زود وارد ماجرا شد و بقایا را از داخل درخت بیرون آورد. بررسی کالبدشناسی را پروفسور جیمز وبستر، دانشمند قانونی دانشگاه بیرمنگام، انجام داد.
نتیجه بررسیها چنین بود: استخوانها متعلق به زنی حدودا ۳۵ تا ۴۰ ساله بودند، با قدی نزدیک به پنج فوت، یعنی حدود ۱۵۲ سانتیمتر. وبستر همچنین احتمال داد که این زن در طول زندگی خود زایمان کرده باشد.
اما مهمترین نکته، چیزی بود که در دهان قربانی پیدا شد: تکهای پارچه تافته در دهان او فرو برده شده بود. همین موضوع باعث شد وبستر به این نتیجه برسد که مرگ احتمالا بر اثر خفگی رخ داده و پرونده، یک قتل است.
چرا زمان پنهان کردن جسد اهمیت داشت؟
یکی از نکات مهم در گزارش پروفسور وبستر، زمان قرار دادن جسد در درخت بود. او برآورد کرد که قربانی حدود ۱۸ ماه پیش از کشف بقایا کشته شده است؛ یعنی احتمالا حوالی سال ۱۹۴۱.
وبستر همچنین باور داشت قاتل یا قاتلان، جسد را مدت کوتاهی پس از مرگ درون درخت گذاشتهاند. دلیل این برداشت، پدیدهای به نام «جمود نعشی» بود.
جمود نعشی یعنی سفت شدن عضلات و مفاصل بدن پس از مرگ. وقتی این حالت آغاز شود، جابهجایی و قرار دادن جسد در فضای تنگی مانند تنه توخالی یک درخت بسیار دشوارتر میشود. به همین دلیل، اگر تحلیل وبستر درست باشد، قاتل احتمالا فرصت زیادی را از دست نداده و خیلی زود جسد را در مخفیگاه عجیب خود پنهان کرده است.
این نکته، پرونده را تاریکتر میکند؛ چون نشان میدهد پنهان کردن جسد شاید کاری لحظهای و تصادفی نبوده، بلکه با آگاهی از محل و امکان استفاده از آن انجام شده است.
«چه کسی بلا را در نارون ویچ گذاشت؟»
حدود شش ماه بعد از کشف استخوانها، اتفاقی افتاد که این پرونده را از یک قتل ناشناس به یک معمای فرهنگی و رسانهای تبدیل کرد.
روی دیوارها و نقاط مختلف اطراف بیرمنگام و هگلی، جملهای ظاهر شد: «چه کسی بلا را در نارون ویچ گذاشت؟»
در نسخه انگلیسی، واژه «Wych» در نام درخت، شبیه واژه «Witch» به معنی جادوگر شنیده میشود. همین شباهت آوایی باعث شد جمله حالتی رمزآلود و حتی افسانهای پیدا کند. «ویچ اِلم» نام گونهای درخت است، نه الزاما اشارهای مستقیم به جادوگر؛ اما همین شباهت زبانی، تخیل عمومی را شعلهور کرد.
از همان زمان، نام «بلا» روی قربانی ماند؛ با اینکه هیچ سند قطعی وجود نداشت که نام واقعی او بلا بوده باشد.
پرسش بزرگ این است: نویسنده این جمله چه کسی بود؟
آیا فردی ناشناس، چیزی درباره هویت قربانی میدانست و میخواست بدون معرفی خود، سرنخی به پلیس بدهد؟ یا یک شوخی بیرحمانه و تحریکآمیز بود که فقط برای جلب توجه و ساختن ترس عمومی نوشته شد؟
پاسخ هیچگاه روشن نشد. اما همین نوشتهها باعث شدند پرونده در روزنامهها زنده بماند و نام «بلا در نارون ویچ» وارد حافظه جنایی بریتانیا شود.
جستوجویی بینتیجه برای نام قربانی
پلیس تلاش کرد از گزارشهای افراد گمشده و سوابق دندانپزشکی در سطح کشور استفاده کند. در پروندههای ناشناس، دندانها معمولا اهمیت زیادی دارند؛ چون ترمیمها، کشیدگیها، شکل فک و ویژگیهای دندانی میتوانند مانند یک امضای زیستی عمل کنند.
اما با وجود بررسیها، هیچ هویت قطعی پیدا نشد.
قربانی همچنان یک «زن ناشناس» باقی ماند؛ اصطلاحی که در پروندههای انگلیسی به آن «جین دو» (Jane Doe) میگویند. این عنوان برای زنانی استفاده میشود که هویتشان مشخص نیست.
بدتر از همه اینکه در گذر دههها، بقایای اسکلتی این زن گم شد. گفته شده استخوانها در دورههایی نزد پلیس وست میدلندز، موزه پلیس وست میدلندز و یک آزمایشگاه پزشکی قانونی در بیرمنگام نگهداری شدهاند، اما هیچکدام از این مراکز بعدها نتوانستند آنها را پیدا کنند.
این گم شدن، ضربه بزرگی به پرونده بود. اگر استخوانها امروز در دسترس بودند، امکان آزمایش دیانای، بررسیهای ایزوتوپی، بازبینی آسیبها و حتی مقایسه با پایگاههای داده خانوادگی وجود داشت. اما وقتی بقایا از بین میروند یا محل نگهداریشان نامعلوم میشود، علم مدرن هم دستبستهتر میشود.
به همین دلیل، دکتر کارولاین ویلکینسون برای بازسازی صورت «بلا» ناچار شد به عکسهای قدیمی استخوانها تکیه کند، نه به خود جمجمه.
بازسازی چهره؛ علم، احتمال و احتیاط
بازسازی چهره در پزشکی قانونی، به معنی ساختن «عکس قطعی» از فرد نیست. این کار بر پایه جمجمه، بافتهای نرم تخمینی، سن، جنسیت، ویژگیهای استخوانی و دادههای آماری انجام میشود. نتیجه، تصویری احتمالی از ظاهر فرد است؛ تصویری که میتواند به شناسایی کمک کند، اما بهتنهایی مدرک قطعی نیست.
در مورد «بلا»، کار حتی دشوارتر بود، چون جمجمه اصلی در دسترس نبود. بنابراین بازسازی دیجیتال دکتر ویلکینسون باید از روی عکسها انجام میشد. این یعنی تصویر منتشرشده، ارزش تحقیقی و رسانهای دارد، اما باید با احتیاط با آن برخورد کرد.
با این حال، همین صورت بازسازیشده کاری مهم انجام داد: قربانی را از حالت «یک پرونده» بیرون آورد و به او چهرهای انسانی داد. در جنایتهای واقعی، این نکته بسیار مهم است. قربانی نباید فقط یک معما، یک جسد یا یک روایت ترسناک باشد. او انسانی واقعی بوده؛ با زندگی، روابط، ترسها، امیدها و نامی که هنوز از ما پنهان مانده است.
نظریههای مشهور درباره هویت «بلا»
پرونده «بلا در نارون ویچ» به دلیل فضای جنگ جهانی دوم، محل کشف عجیب جسد و جملههای رمزآلود روی دیوارها، خیلی زود به بستری برای نظریههای مختلف تبدیل شد. بعضی از این نظریهها جذاب و سینماییاند، اما هیچکدام تاکنون به اثبات قطعی نرسیدهاند.
۱. قربانی یک آیین جادویی یا «دست افتخار»؟
یکی از نظریهها میگوید قربانی ممکن است در نوعی قربانی انسانی یا مراسمی مرتبط با «دست افتخار» استفاده شده باشد.
«دست افتخار» (Hand of Glory) در افسانهها و باورهای خرافی اروپایی به دست قطعشده یک اعدامی گفته میشد که ظاهرا در برخی روایتهای جادویی برای بیحرکت کردن ساکنان خانه یا کمک به دزدی به کار میرفت. باید تاکید کرد که این بیشتر در قلمرو فولکلور، خرافه و داستانهای محلی است و درباره پرونده «بلا» مدرک محکمی برای اثبات چنین مراسمی وجود ندارد.
وجود جسد درون درخت و فضای جنگلی ماجرا این نظریه را برای مردم جذاب کرده، اما جذاب بودن یک روایت، آن را درست نمیکند.
۲. زنی از جامعه کولیها که توسط قبیله خود کشته شد؟
نظریه دیگر ادعا میکند قربانی ممکن است زنی از جامعه کولیها بوده باشد که به دست افراد گروه خود اعدام شده است. این نظریه نیز بیش از آنکه بر سند قطعی استوار باشد، در فضای شایعه و تصور عمومی شکل گرفته است.
در چنین مواردی باید بسیار مراقب بود؛ چون نسبت دادن جنایت به یک گروه قومی یا فرهنگی بدون مدرک، میتواند به کلیشهسازی، تبعیض و بدنامسازی جمعی منجر شود. تا زمانی که سند محکمی وجود نداشته باشد، این نظریه فقط یک احتمال اثباتنشده است.
۳. کلارابلا درانکرز؛ زن هلندی و حلقه جاسوسی نازیها
یکی از روایتهای پرهیجانتر، نام زنی هلندی به نام کلارابلا درانکرز را مطرح میکند. طبق این نظریه، او با یک شبکه جاسوسی نازیها درگیر شده و شاید چون بیش از حد میدانسته، حذف شده است.
این نظریه با فضای تاریخی آن دوره همخوانی ظاهری دارد؛ سالهای جنگ جهانی دوم، ترس از جاسوسها، عملیات مخفی، بمبارانها و بدبینی عمومی. اما همخوانی با فضای تاریخی به معنی اثبات نیست. برای پیوند دادن کلارابلا درانکرز به جسد پیدا شده در هگلی، شواهد قطعی کافی وجود ندارد.
۴. کلارا باوئرله؛ خواننده کاباره و ارتباط ادعایی با جوزف جیکوبز
نام دیگری که در این پرونده مطرح شده، کلارا باوئرله، زن آلمانی و خواننده کاباره است. گفته شده او احتمالا با جوزف جیکوبز، جاسوس آلمانی، ارتباط داشته است.
جوزف جیکوبز به این دلیل در تاریخ بریتانیا شناخته میشود که آخرین فردی بود که در برج لندن اعدام شد. او در دوران جنگ جهانی دوم به عنوان جاسوس آلمان دستگیر و اعدام شد.
پیوند دادن کلارا باوئرله به پرونده «بلا» از نظر روایی بسیار جذاب است؛ زن خواننده، جاسوس، جنگ، قتل و جسدی در درخت. اما باز هم باید با دقت گفت: جذابیت داستانی، جای مدرک را نمیگیرد. این فرضیه هم قطعی نشده است.
چرا این پرونده هنوز زنده است؟
پرونده «بلا در نارون ویچ» چند عنصر دارد که آن را در حافظه عمومی نگه داشته است:
- قربانی ناشناس است.
- محل پنهان کردن جسد بسیار غیرعادی است.
- زمان ماجرا با جنگ جهانی دوم همزمان بوده است.
- جملههای دیواری، نام «بلا» را وارد پرونده کردهاند.
- بقایای اصلی گم شدهاند و امکان بررسیهای نوین را محدود کردهاند.
- نظریههای مختلف، از جاسوسی تا خرافه، به پرونده چسبیدهاند.
اما مهمتر از همه، این پرونده یک خلا انسانی دارد: زنی کشته شده، اما هنوز کسی نمیداند او که بود. همین ندانستن، ذهن را رها نمیکند.
در بسیاری از پروندههای جنایی، مردم بیشتر به دنبال قاتل میگردند؛ اما در اینجا، حتی رسیدن به نام قربانی هم یک پیروزی بزرگ خواهد بود.
چهرهای که شاید نامی را بازگرداند
بازسازی دکتر ویلکینسون شاید نتواند بهتنهایی پرونده را حل کند، اما هدف مهمی دارد: ایجاد امکان شناسایی.
گاهی یک تصویر، حافظهای خانوادگی را روشن میکند. شاید کسی در عکسی قدیمی، زنی با همان فرم صورت، همان چشمان نزدیک به هم یا همان دندانهای نامرتب دیده باشد. شاید در آرشیو خانوادهای، نامی باشد که هرگز به پرونده پلیس وصل نشده است.
البته با گذشت بیش از ۷۵ سال از کشف جسد و بیش از ۸۰ سال از زمان احتمالی مرگ، احتمال زنده بودن شاهدان مستقیم بسیار کم است. با این حال، پروندههای سرد گاهی از راههایی غیرمنتظره باز میشوند: یک سند فراموششده، یک عکس خانوادگی، یک گزارش مهاجرتی، یا تطبیق ژنتیکی با بستگان دور.
اما در پرونده «بلا»، گم شدن استخوانها مانعی جدی است. اگر بقایا پیدا نشوند، شانس استفاده از دیانای بسیار کاهش مییابد. بنابراین، این پرونده نه فقط داستان یک قتل، بلکه نمونهای از اهمیت نگهداری دقیق شواهد در تحقیقات جنایی است.
زنی میان علم، افسانه و سکوت
«بلا در نارون ویچ» هنوز نام واقعی ندارد. شاید بلا بوده، شاید نه. شاید قربانی یک قتل شخصی شده، شاید پای جاسوسی در میان بوده، شاید هم حقیقت بسیار سادهتر و دردناکتر از همه نظریههای پرزرقوبرق باشد.
آنچه قطعی است، این است: زنی کشته شد، جسدش در درختی پنهان شد، و سالها بعد، جامعهای کنجکاو از او یک معما ساخت. اما پشت هر معمای جنایی، انسانی واقعی ایستاده است.
بازسازی چهره او یادآوری میکند که هدف از بازگویی جنایت واقعی، فقط هیجان و ترس نیست؛ بلکه بازگرداندن کرامت قربانی، نقد خشونت، و تلاش برای فهم حقیقت است.
بر این باوریم که
- جنایت، قتل و خشونت علیه انسانها هیچ توجیهی ندارد؛ حتی اگر در پوشش خرافه، جنگ، تعصب، انتقام یا منافع سیاسی مطرح شود.
- نظریههای اثباتنشده درباره قربانیان و گروههای اجتماعی باید با احتیاط بیان شوند تا به انگزنی قومی، فرهنگی یا جنسیتی منجر نشوند.
- در مواجهه با پروندههای جنایی واقعی، باید کرامت قربانی و خانواده احتمالی او حفظ شود؛ قربانی نباید به ابزار سرگرمی صرف تبدیل شود.
- اگر مطالعه پروندههای قتل، ناپدید شدن یا خشونت باعث اضطراب، بیخوابی، ترس شدید یا یادآوری تجربههای تلخ شخصی میشود، بهتر است مطالعه را متوقف کنید و در صورت نیاز با مشاور یا متخصص سلامت روان صحبت کنید.
- انتشار شایعه، تصویرسازی بیمدرک و اتهامزنی درباره افراد واقعی میتواند آسیب اجتماعی و حقوقی جدی داشته باشد. در پروندههای سرد، مرز میان کنجکاوی و بیمسئولیتی بسیار باریک است.
