احتمالاً بارها شنیدهاید که میگویند کسی «آن د لَم» (On the Lam) است؛ مثلاً یک سارق بانک (Bank Robber) بعد از آخرین سرقتش «آن د لَم» شده، یا چند زندانی فراری (Escapees) پس از فرار از زندان «آن د لَم» هستند.
طبق تعریف مریام–وبستر (Merriam-Webster)، این اصطلاح در انگلیسی آمریکایی (American English) یعنی: «در حال فرار و تلاش برای دستگیر نشدن توسط پلیس بودن».
اما سؤال اصلی اینجاست: اصلاً «لَم» (Lam) یعنی چه؟ چرا باید کسی «روی لَم» باشد؟ و مهمتر از همه: آیا این اصطلاح ربطی به فرار با برهها (Lambs) از صحنه جرم دارد؟
پاسخ کوتاه این است: نه، متأسفانه هیچ برهای در این فرارها نقش ندارد! اما داستان واقعیِ این اصطلاح، به همان اندازه جالب است.
نخستین کاربردهای تاریخی «لَم»
آنچه با اطمینان میدانیم این است که اصطلاح «لَم» نخستین بار در اواخر قرن نوزدهم (Late 19th Century) ظاهر شد. آلن پینکرتون (Allan Pinkerton)، بنیانگذار آژانس کارآگاهی پینکرتون (Pinkerton Detective Agency)، در سال ۱۹۰۰ توضیح میدهد که واژه «لَم» ابتدا توسط جیببرها استفاده میشد.
به گفته پینکرتون، وقتی یک جیببر کیف پول را با موفقیت میدزدید، برای هشدار به همدستانش:
- یا مثل پرنده جیکجیک میکرد
- یا کلمه «لَم!» را به زبان میآورد
این کلمه به معنی «ولش کن و سریع دور شو» بود؛ هشداری برای فرار پیش از آنکه دردسری پیش بیاید. در آن لحظه شاید هنوز پلیسها دنبالشان نبودند، اما خطر حس میشد و «لَم» علامت عقبنشینی بود.
از «دو ا لَم» تا فرار از زندان
بر اساس کتاب «فرهنگ لغت دنیای زیرزمینی» («A Dictionary of the Underworld»)، اصطلاح:
- «دو ا لَم» (Do a Lam) در سال ۱۸۹۷ به معنی «فرار» یا «گریز» به کار رفت.
- تا سال ۱۹۰۴، واژه «لَمستر» (Lamster) شکل گرفت که به فراری یا متواری (Fugitive) اشاره داشت.
- در سال ۱۹۳۲، این اصطلاح حتی به معنای فرار از زندان (Escaping from Prison) هم استفاده میشد.
اصطلاح «لَم» در منابع معتبری هم دیده میشود؛ از جمله:
- مجله «ساینس مانثلی اپلتون» (Appleton’s Popular Science Monthly) در سال ۱۸۹۷
- نمایشنامه و داستان معروف «بچهها و عروسکها» («Guys and Dolls») نوشته دیمون رانین (Damon Runyon) در سال ۱۹۳۱
پس مسیر تکامل واژه روشن است: هشدار → فرار → متواری → فرار از زندان؛ اما ریشه اصلی خودِ کلمه «لَم» کجاست؟
ریشه زبانی «لَم» از کجا میآید؟
یکی از قویترین نظریهها میگوید «لَم» از واژه انگلیسی کهن «lam» آمده که به معنی «ضربه» یا «کتک» بوده است.
این واژه با ابتدای کلمه «لمبست» (Lambaste) همریشه است. واژه Lambaste از ترکیب دو جزء ساخته شده:
- lam = ضربه زدن
- baste = کوبیدن یا زدن
معنای کلی آن میشود: «حسابی زدن و لتوپار کردن».
حالا نکته جالب اینجاست: در اسلنگ آمریکایی، ما از عبارت «بیت ایت!» (Beat it!) برای گفتن «بزن به چاک!» یا «فرار کن!» استفاده میکنیم. همچنین اصطلاح «بیت اِ ریتریت» (Beat a Retreat) یعنی «عقبنشینی کردن».
پس کاملاً منطقی است که «لَم» بهعنوان «زدن» یا «ضربه»، بهصورت استعاری به معنی «فرار کردن» به کار رفته باشد.
نظریه جایگزین: Lammas و Vamoose
نظریهای دیگر میگوید «لَم» ممکن است از واژه «Lammas» آمده باشد؛ واژهای که گاهی به شکل «Nammou» هم نوشته میشد و با اصطلاح اسلنگ «واموس» (Vamoose) مرتبط بود.
«واموس» خودش به معنی: «سریع از اینجا برو! / گم شو!»
با توجه به اینکه تلفظها در زبان عامیانه میتوانند لغزنده و تغییرپذیر باشند، این احتمال وجود دارد که این واژهها به هم مرتبط باشند. با این حال، بسیاری از زبانشناسان هنوز ریشه انگلیسی کهن «lam» را منطقیتر میدانند.
بهطور خلاصه:
- «آن د لَم» (On the Lam) یعنی در حال فرار و مخفی شدن از قانون
- «لَم» ابتدا یک هشدار جیببری برای دور شدن از خطر بود
- سپس به معنی فرار، گریز و متواری بودن تکامل پیدا کرد
- محتملترین ریشه آن، واژه lam در انگلیسی کهن به معنی «ضربه» است که بهصورت استعاری به «فرار کردن» رسیده
و نه، هیچ ربطی به برهها (Lambs) ندارد!
دانستنی جالب: مترادفهای عامیانه برای «فرار کن!»
طبق تزاروس روژه (Roget’s Thesaurus)، زبان انگلیسی پر است از راههای اسلنگ و اصطلاحی برای گفتن «سریع برو!» از جمله:
- Take flight (پرواز کردن) | به منظور پا به فرار گذاشتن
- Take wing (بال درآوردن) | به منظور مثل برق در رفتن / یهو به چاک زدن
- Take to one’s heels (به پاهایت اعتماد کن!) | به منظور جیم شدن / چهار نعل فرار کردن
- Cut and run (ببر و بدو) | به منظور ول کردن و رد رفتن / زد زیرش و فرار کرد
- Scamper away (جیم شدن)
- Nip off (یواشکی زدن به چاک)
- Skedaddle (فرار ناگهانی)
- Beat it (بزن به چاک)
- Scram (گم شو)
- Hightail it (با تمام سرعت فرار کن)
- Split (دور شو)
- Tear off (بکَن برو)
- Take a powder (یواشکی محو شو)
و انگلیسیها هم اصطلاح رنگارنگ «Beetle off» را به فهرست اضافه میکنند.
حالا دفعه بعد که شنیدید کسی «آن د لَم» است، دقیقاً میدانید این اصطلاح از کجا آمده و چه مسیر زبانی پرپیچوخمی را طی کرده است.
