ال نینو (El Niño) یکی از مهم‌ترین پدیده‌های طبیعی موثر بر آب‌وهوای زمین است؛ پدیده‌ای که از تغییرات آب و باد در اقیانوس آرام آغاز می‌شود، اما پیامدهای آن می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر، در بارندگی، خشکسالی، دمای هوا، کشاورزی، ماهیگیری و حتی اقتصاد کشورها دیده شود.
بااین‌حال، ال نینو را نباید معادل «بارندگی شدید در همه‌جا» یا «گرم‌شدن یکسان تمام مناطق جهان» دانست. یک رویداد ممکن است در بخشی از آمریکای جنوبی سیلاب ایجاد کند و هم‌زمان در بخش‌هایی از جنوب‌شرق آسیا و استرالیا با کاهش بارندگی همراه باشد. تأثیر آن بر ایران نیز مستقیم و قطعی نیست، بلکه از طریق تغییر گردش جو و در تعامل با دیگر عوامل اقلیمی ظاهر می‌شود.
برای شناخت این پدیده، باید رابطه میان دمای اقیانوس، بادهای استوایی، فشار هوا و جابه‌جایی مناطق بارش را در کنار هم دید.
برای فهمیدن ال نینو، کافی است از یک نکته ساده شروع کنیم: آب اقیانوس و هوای بالای آن روی هم اثر می‌گذارند. بادها آب گرم را جابه‌جا می‌کنند و دمای آب هم بر باد، ابر و باران اثر می‌گذارد. گاهی این رابطه در اقیانوس آرام تغییر می‌کند و بخش بزرگی از آب آن گرم‌تر یا سردتر از معمول می‌شود. این تغییر می‌تواند حتی بر آب‌وهوای سرزمین‌های دور اثر بگذارد؛ در بعضی جاها احتمال بارندگی بیشتر شود و در جاهای دیگر احتمال خشکسالی.
ال نینو نام یکی از این حالت‌هاست و لانینا حالت دیگری از همین پدیده است. در ادامه، قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهیم این نام‌ها چه معنایی دارند، این تغییرات چگونه رخ می‌دهند و چه اثری بر زندگی ما می‌گذارند. البته باید از همین ابتدا بدانیم که ال نینو به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند در یک شهر یا کشور حتماً باران می‌بارد یا خشکسالی رخ می‌دهد.
پیش از هر توضیحی به سئوالاتی که این روزها در اینترنت داغ شده می‌پردازیم:
آیا ال نینو در ایران رخ می‌دهد؟
ال نینو در آب‌های ایران شکل نمی‌گیرد؛ محل اصلی آن اقیانوس آرام استوایی است. بنابراین تعبیر «وقوع ال نینو در ایران» از نظر علمی دقیق نیست.
پرسش درست این است که آیا این پدیده دوردست می‌تواند بر آب‌وهوای ایران اثر بگذارد؟ پاسخ، بله است، اما به‌شکل غیرمستقیم، متغیر و احتمالی.
تغییر مناطق گرم و پربارش اقیانوس آرام می‌تواند امواج و گردش‌های بزرگ جوی را تغییر دهد. این تغییرات، در کنار شرایط اقیانوس هند، سامانه‌های مدیترانه‌ای و دیگر الگوهای اقلیمی، ممکن است بر مسیر سامانه‌های بارشی و انتقال رطوبت به غرب آسیا و ایران اثر بگذارند.
آیا ال نینو باعث افزایش بارندگی ایران می‌شود؟
در برخی پژوهش‌های اقلیمی درباره ایران و غرب آسیا، میان بعضی فازهای گرم این سامانه و افزایش بارش فصل سرد در بعضی مناطق، ارتباط آماری گزارش شده است. اما این رابطه برای همه استان‌ها، همه فصل‌ها و همه رویدادها یکسان نیست.
این گزاره که «هر ال نینو حتماً پاییز و زمستان پربارشی برای ایران می‌آورد» قابل اتکا نیست؛ همان‌طور که «هر لانینا حتماً باعث خشکسالی ایران می‌شود» نیز بیش از حد ساده‌سازی شده است.
تأثیر احتمالی به عوامل متعددی بستگی دارد:
- شدت و محل گرمایش اقیانوس آرام؛
- زمان آغاز و مرحله تکامل رویداد؛
- وضعیت اقیانوس هند، از جمله دوقطبی اقیانوس هند (Indian Ocean Dipole)؛
- مسیر و قدرت سامانه‌های غربی و مدیترانه‌ای؛
- وضعیت پرفشارها و جت‌استریم‌ها (Jet Streams)؛
- ویژگی‌های جغرافیایی و ارتفاعی مناطق ایران.
در نتیجه، ال نینو احتمال برخی الگوهای آب‌وهوایی را تغییر می‌دهد، نه اینکه نتیجه قطعی یک فصل را تعیین کند.
آیا ال نینو می‌تواند خشکسالی ایران را برطرف کند؟
حتی اگر یک فصل تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل، پربارش شود، لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست.
افزایش بارش یک فصل ممکن است خشکسالی هواشناسی را کاهش دهد، اما جبران کاهش ذخیره سدها و آب‌های زیرزمینی، به استمرار بارندگی، شکل بارش، ذخیره برف، تبخیر، وضعیت خاک و میزان مصرف آب وابسته است.
بارندگی شدیدِ کوتاه‌مدت نیز ممکن است بیشتر به رواناب و سیلاب تبدیل شود تا ذخیره موثر آب. بنابراین نباید ال نینو را راه‌حل بحران آب ایران یا تضمین‌کننده بهبود کشاورزی دانست.
احتمال تأثیر ال نینو بر ایران را چگونه باید ارزیابی کرد؟
برای اعلام احتمال معتبر، باید گزارش‌های به‌روز جهانی درباره وضعیت سامانه با پیش‌بینی‌های فصلی ایران ترکیب شود. اطلاعات تاریخی به‌تنهایی برای تعیین درصد احتمال بارش، سیلاب یا خشکسالی در یک استان کافی نیست.
ارزیابی معتبر باید مشخص کند:
- کدام فاز در اقیانوس آرام فعال است و جو تا چه اندازه با آن همراه شده؛
- احتمال دوام یا تغییر آن در فصل پیش رو چقدر است؛
- دیگر عوامل اقلیمی مؤثر بر ایران چه وضعیتی دارند؛
- مدل‌های منطقه‌ای برای دما و بارش چه دامنه احتمالی‌ای ارائه می‌کنند؛
- عدم‌قطعیت پیش‌بینی چقدر است.
برای تصمیم‌های کشاورزی، مدیریت سد یا آمادگی در برابر سیلاب، گزارش‌های سازمان هواشناسی کشور و هشدارهای تخصصی باید مبنا قرار گیرد؛ نه تیترهایی مانند «ال نینو حتماً ایران را پربارش می‌کند».
همچنین پیش‌بینی فصلی با پیش‌بینی یک رخداد مشخص تفاوت دارد. احتمال بیشتر بارش در یک فصل، زمان و محل دقیق یک سیلاب یا موج سرما را تعیین نمی‌کند.
ال نینو چه نسبتی با لانینا و نوسان جنوبی دارد؟
ال نینو بخش گرمِ سامانه‌ای بزرگ‌تر به نام «ال نینو ـ نوسان جنوبی» (El Niño–Southern Oscillation؛ ENSO) است. این سامانه حاصل تغییرات به‌هم‌پیوسته در دمای سطح آب و بادهای اقیانوس آرامِ گرمسیری است و سه وضعیت اصلی دارد:
| وضعیت | ویژگی اصلی اقیانوس و جو |
|---|---|
| خنثی | دمای آب، بادها و الگوی بارش در محدوده نزدیک به میانگین اقلیمی قرار دارند. |
| ال نینو | بخش‌هایی از مرکز و شرق اقیانوس آرام استوایی گرم‌تر از معمول می‌شوند و بادهای تجارتی معمولاً ضعیف‌تر می‌شوند. |
| لانینا | بخش‌هایی از مرکز و شرق اقیانوس آرام استوایی سردتر از معمول می‌شوند و بادهای تجارتی معمولاً تقویت می‌شوند. |
لانینا (La Niña) فاز سرد این سامانه است. «نوسان جنوبی» نیز به بخش جوی آن اشاره دارد؛ یعنی نوسان فشار هوا میان شرق و غرب اقیانوس آرام گرمسیری.
بنابراین، ال نینو نام کل سامانه نیست، بلکه یکی از فازهای آن است. وقوع کامل یک رویداد تنها به گرم‌شدن آب وابسته نیست؛ واکنش و همراهی جو نیز اهمیت دارد. حتی ممکن است برای مدتی، وضعیت اقیانوس به یک فاز شباهت داشته باشد و جو هنوز کاملاً با آن هماهنگ نشده باشد.
این سامانه بیشتر مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما از طریق «پیوندهای دوراقلیمی» (Teleconnections) با آب‌وهوای عرض‌های جغرافیایی بالاتر نیز ارتباط دارد.
چرا نام این پدیده «ال نینو» است؟
ال نینو در زبان اسپانیایی به معنای «پسر» است. ریشه این نام به مشاهده‌های ماهیگیران پرو (Peru)، به‌ویژه در بندر پایتا (Paita) در شمال این کشور، بازمی‌گردد.
آن‌ها متوجه شده بودند که گاهی نزدیک کریسمس، آب‌های ساحلی گرم می‌شود و دسته‌های ماهی از سطح یا محدوده‌های معمول صید ناپدید می‌شوند. این گرمایش با ورود آب‌های گرم از سمت خلیج گوایاکیل (Gulf of Guayaquil) در اکوادور (Ecuador) به آب‌های معمولاً سرد ساحل پرو ارتباط داشت.
ماهیگیران این جریان را به مناسبت زمان ظهور آن و اشاره به نوزاد مسیح، «جریان ال نینو» نامیدند. عبارت قدیمی‌تر «ال نینو دِ ناویداد» (El Niño de Navidad) نیز به معنای «پسرِ کریسمس» بود.
یکی از نخستین اشاره‌های ثبت‌شده به این اصطلاح در زمینه اقلیم، مربوط به سال ۱۸۹۲ است. در آن سال، کاپیتان کامیلو کاریو (Camilo Carrillo) در نشست انجمن جغرافیایی در لیما (Lima) توضیح داد که دریانوردان پرو جریان گرمِ رو به جنوب را به همین نام می‌شناسند.
کاربرد امروزی اصطلاح، بسیار گسترده‌تر از آن جریان ساحلی اولیه است و به فاز گرمِ سامانه اقیانوسی ـ جوی ال نینو ـ نوسان جنوبی اشاره دارد. در مقابل، لانینا به معنای «دختر» است و در گذشته نام‌هایی مانند «ضد ال نینو» و «ال ویِخو» (El Viejo)، به معنای «پیرمرد»، نیز برای آن به کار می‌رفت.
اقیانوس آرام در شرایط عادی چگونه عمل می‌کند؟
برای فهم ال نینو، ابتدا باید وضعیت معمول اقیانوس آرام (Pacific Ocean) را شناخت.
بادهای تجارتی آب گرم را به غرب می‌رانند
در نزدیکی استوا، بادهای تجارتی یا بادهای آلیزه (Trade Winds) معمولاً از شرق به غرب می‌وزند. این بادها آب سطحی را به سمت غرب اقیانوس، یعنی حوالی اندونزی (Indonesia) و شمال‌شرق استرالیا (Australia)، هدایت می‌کنند.
آب در مسیر حرکت به غرب، انرژی خورشیدی جذب می‌کند و گرم‌تر می‌شود. تجمع آن در غرب باعث می‌شود سطح دریا نزدیک اندونزی به‌طور معمول حدود نیم متر بالاتر از سطح دریا در نزدیکی پرو باشد. شیب سطح دریا بخشی از تنش ناشی از باد را متعادل می‌کند.
شرق و غرب اقیانوس اختلاف دمای چشمگیری دارند
دمای متوسط سطح آب در غرب اقیانوس آرام گرمسیری، به‌ویژه شمال‌شرق استرالیا، حدود ۲۸ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است. در شرق اقیانوس و نزدیک ساحل غربی آمریکای جنوبی (South America)، این دما می‌تواند نزدیک ۲۰ درجه سانتی‌گراد باشد.
به این ترتیب، اختلاف دمای معمول شرق و غرب حدود ۸ تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد است؛ در برخی منابع این اختلاف تقریباً ۸ درجه ذکر شده است.
آب گرم‌تر غرب، انرژی بیشتری برای بالا رفتن هوای مرطوب، تشکیل ابر و بارندگی فراهم می‌کند. ازاین‌رو، غرب اقیانوس معمولاً مرطوب‌تر و شرق آن نسبتاً خشک‌تر است.
آب سرد و مغذی از عمق بالا می‌آید
وقتی بادها آب سطحی شرق اقیانوس را دور می‌کنند، آب سردِ زیرین جای آن را می‌گیرد. این فرایند «بالاآمدگی آب» یا فراچاهش (Upwelling) نام دارد.
در ساحل غربی آمریکای جنوبی، ترکیب بادها و اثر کوریولیس (Coriolis Effect)، ناشی از چرخش زمین، به جابه‌جایی آب سطحی کمک می‌کند. این سازوکار با «انتقال اکمن» (Ekman Transport) ارتباط دارد.
آب‌های عمیق علاوه بر سردبودن، غنی از مواد مغذی‌اند. رسیدن این مواد به سطح، به تولید زیستی و حفظ اکوسیستم دریایی و منابع ماهیگیری کمک می‌کند.
جریان هومبولت (Humboldt Current) نیز آب‌های سرد را از عرض‌های جنوبی به سمت شمال، در امتداد سواحل شیلی (Chile) و پرو، منتقل می‌کند. همراهی این جریان و بالاآمدگی آب، یکی از دلایل سردبودن آب‌های ساحلی پرو است.
در غرب اقیانوس، نبودِ جریان سردی مشابه و بالاآمدگی کمتر آب، به حفظ دماهای بالاتر کمک می‌کند.
نقش ترموکلاین و جریان زیرسطحی چیست؟
ترموکلاین (Thermocline) ناحیه گذار میان آب گرمِ نزدیک سطح و آب سردِ اعماق است. در وضعیت معمول، عمق متوسط آن در غرب اقیانوس حدود ۱۴۰ متر و در شرق حدود ۳۰ متر است.
نزدیکی ترموکلاین به سطح در شرق، دسترسی آب سردِ زیرین به سطح را آسان‌تر می‌کند. شیب این لایه نیز در ساختار فشار زیر آب نقش دارد؛ در زیر آن، اختلاف فشار می‌تواند جریان زیرسطحی استواییِ رو به شرق را حفظ کند.
این جزئیات نشان می‌دهد که ال نینو فقط تغییر دمای سطح آب نیست؛ ساختار عمقی اقیانوس نیز در پیدایش و تداوم آن دخالت دارد.
ال نینو چگونه شکل می‌گیرد؟
در جریان شکل‌گیری ال نینو، بادهای تجارتی ضعیف می‌شوند و گاهی در بخش‌هایی از اقیانوس، جهت بادهای سطحی معکوس می‌شود. در نتیجه:
- انتقال آب گرم به غرب کاهش می‌یابد.
- آب گرم به سمت مرکز و شرق اقیانوس گسترش پیدا می‌کند.
- بالاآمدگی آب سرد در شرق ضعیف می‌شود.
- اختلاف دمای شرق و غرب کاهش می‌یابد.
- مناطق اصلی تشکیل ابر و بارش به سمت شرق جابه‌جا می‌شوند.
- فشار هوا در غرب اقیانوس افزایش و در شرق کاهش می‌یابد.
در ال نینوهای قوی، ترموکلاین نزدیک آمریکای جنوبی عمیق‌تر می‌شود. در این حالت، حتی آبی که بالا می‌آید ممکن است نسبتاً گرم و کم‌مغذی باشد؛ موضوعی که برای ماهیگیری بسیار مهم است.
گستره اصلی گرمایش اغلب بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی، تقریباً از خط بین‌المللی تغییر تاریخ (International Date Line) تا حوالی طول جغرافیایی ۱۲۰ درجه غربی و گاهی تا ساحل آمریکای جنوبی توصیف می‌شود. بااین‌حال، جای دقیق بیشینه گرمایش در همه رویدادها یکسان نیست.
آغاز تغییرات معمولا حوالی استرالیا و اندونزی و توسعه آن را طی حدود شش ماه، از ژوئن تا نوامبر است.
آیا چرخش زمین و جابه‌جایی جزرومد علت اصلی ال نینو هستند؟
در برخی منابع توضیحی آمده که این پدیده را مستقیماً به چرخش زمین و انتقال جزرومد از نیمکره شمالی به جنوبی نسبت می‌دهد. این توضیح با شناخت علمی امروزی از سازوکار اصلی ال نینو سازگار نیست.
چرخش زمین در گردش عمومی جو و اقیانوس نقش دارد، اما ال نینو عمدتاً حاصل تعامل باد، دمای آب، گردش اقیانوسی و بازخوردهای میان جو و اقیانوس است؛ نه جابه‌جایی ساده جزرومد میان دو نیمکره.
گونتر دی. روت (Günther D. Roth) نیز در تعریفی قدیمی، آن را ورود گاه‌به‌گاه آب‌های سطحی گرم به نزدیکی سواحل پرو و اکوادور، همراه با ناپایداری فشار هوا میان شرق و غرب اقیانوس آرام استوایی و مرتبط با ناهنجاری‌های اقلیمی، توصیف کرده بود. تعریف امروزی، این ارتباط را در قالب یک سامانه به‌هم‌پیوسته توضیح می‌دهد.
بازخورد بیِرکنس؛ چرا گرمایش می‌تواند خود را تقویت کند؟
یاکوب بیِرکنس (Jacob Bjerknes) در سال ۱۹۶۹ رابطه نزدیک میان دمای آب و قدرت بادهای تجارتی را تشریح کرد. سازوکار مطرح‌شده به نام «بازخورد بیِرکنس» (Bjerknes Feedback) شناخته می‌شود.
در این بازخورد مثبت:
- ضعیف‌شدن بادها، شرق اقیانوس را گرم‌تر می‌کند.
- گرم‌ترشدن شرق، اختلاف دمای شرق و غرب را کاهش می‌دهد.
- کاهش اختلاف دما، گردش جو و بادهای تجارتی را باز هم ضعیف می‌کند.
- این ضعف، گرمایش شرق را تقویت می‌کند.
البته «بازخورد مثبت» به معنای سودمندبودن نیست؛ منظور، تقویت تغییر اولیه است.
اگر فقط همین سازوکار عمل می‌کرد، سامانه باید در یک وضعیت باقی می‌ماند. برای توضیح پایان رویدادها و تغییر فاز، چند دسته نظریه مطرح شده است: برخی بر بازخوردهای منفی و جابه‌جایی ذخیره گرمای اقیانوس تکیه دارند؛ برخی دیگر بر عوامل نامنظم، مانند نوسان مادن ـ جولیان (Madden–Julian Oscillation)، موج‌های ناپایداری گرمسیری (Tropical Instability Waves) و جهش‌های باد غربی (Westerly Wind Bursts).
تخلیه و بازتوزیع گرمای انباشته‌شده نیز به بازگشت شرایط کمک می‌کند. بااین‌حال، جزئیات دقیق آغاز، پایان و تغییر فاز همچنان موضوع پژوهش است.
گردش واکر چه نقشی دارد؟
گردش واکر (Walker Circulation) یک گردش بزرگ شرق ـ غرب در جوِ نواحی استوایی است. بیِرکنس آن را به افتخار گیلبرت واکر (Gilbert Walker)، که اوایل قرن بیستم نوسان جنوبی را شناسایی کرده بود، نام‌گذاری کرد.
در شرایط معمول:
- هوای گرم و مرطوب در غرب اقیانوس بالا می‌رود.
- در ارتفاع به سمت شرق حرکت می‌کند.
- بر فراز آب‌های سردتر مرکز و شرق پایین می‌آید.
- نزدیک سطح، بادهای شرقی چرخه را کامل می‌کنند.
در ال نینو، گرم‌شدن شرق، این گردش را ضعیف می‌کند و گاهی ساختار آن تا حدی معکوس می‌شود. در برخی توصیف‌های دینامیکی، تغییر قدرت گردش شمال ـ جنوب هادلی (Hadley Circulation) نیز مطرح است، اما جزئیات گردش جو به ویژگی هر رویداد بستگی دارد.
در لانینا، گردش واکر معمولاً تقویت می‌شود.
لانینا چگونه با ال نینو تفاوت دارد؟
لانینا صرفاً «نبود ال نینو» نیست؛ فاز سردِ فعال همین سامانه است. بادهای تجارتی قوی‌تر، آب گرم بیشتری را به غرب می‌رانند و بالاآمدگی آب سرد در شرق را افزایش می‌دهند.
در نتیجه، غرب اقیانوس معمولاً گرم‌تر، ابری‌تر و پربارش‌تر و مرکز و شرق آن سردتر می‌شوند. فشار هوا در شرق بالاتر و در غرب پایین‌تر می‌رود.
در گزارش‌های مختلف و در توصیف لانیناهای شدید به کاهش دمای ۳ تا ۵ درجه سانتی‌گراد در بخش‌هایی از اقیانوس اشاره شده. این عدد را نباید آستانه عمومی شناسایی تمام لانیناها دانست؛ بزرگی ناهنجاری به منطقه و شدت رویداد وابسته است.
موج‌های ناپایداری گرمسیری که روی نقشه دمای آب به شکل زبانه‌ها و نوسان‌های آب سرد دیده می‌شوند، اغلب در شرایط خنثی یا لانینا حضور دارند.
همچنین ال نینو و لانینا کاملاً متقارن نیستند: ال نینو می‌تواند گرمایش شدیدتری داشته باشد، درحالی‌که لانینا گاهی طولانی‌تر است یا در چند سال متوالی تکرار می‌شود.
ال نینو هر چند سال رخ می‌دهد و چقدر طول می‌کشد؟
این پدیده چرخه‌ای نامنظم دارد، نه تقویمی ثابت.
در منابع تازه، فاصله معمول رویدادها حدود ۲ تا ۷ سال ذکر می‌شود. در توصیف قدیمی‌ترِ استرالر (Strahler)، بازه ۳ تا ۸ سال آمده است. برای برخی مجموعه‌های تاریخی نیز میانگین حدود ۳ تا ۴ سال یا نزدیک ۵ سال گزارش شده است.
هر فاز اغلب حدود یک سال دوام دارد، اما طول ال نینو می‌تواند تقریباً ۹ ماه تا ۲ سال باشد. لانینا نیز معمولاً چندین ماه ادامه دارد و ممکن است بیش از یک سال یا در چند سال متوالی باقی بماند.
در یک طبقه‌بندی قدیمی، گرمایش ۷ تا ۹ماهه «شرایط ال نینو» و تداوم طولانی‌تر «رویداد ال نینو» نامیده شده است؛ بااین‌حال، این تمایز، استاندارد یکسان همه سازمان‌های پایش نیست.
نزدیک به نیمی از سال‌ها در بعضی آمارهای بلندمدت، در وضعیت خنثی قرار می‌گیرند. در این وضعیت، الگوهای دیگری مانند نوسان اطلس شمالی (North Atlantic Oscillation) و الگوی پیوند دورِ اقیانوس آرام ـ آمریکای شمالی (Pacific–North American Pattern) می‌توانند نقش برجسته‌تری پیدا کنند.
دانشمندان چگونه ال نینو را پایش می‌کنند؟
تشخیص ال نینو بر پایه یک علامت منفرد انجام نمی‌شود. دمای سطح دریا (Sea Surface Temperature)، بادها، فشار هوا، بارش، وضعیت زیرسطحی آب و میزان همراهی جو با تغییرات اقیانوس، همگی اهمیت دارند.
شاخص نوسان جنوبی
شاخص نوسان جنوبی (Southern Oscillation Index؛ SOI) از تغییرات اختلاف فشار هوا میان تاهیتی (Tahiti) و داروین (Darwin) در شمال استرالیا محاسبه می‌شود.
- مقادیر منفی پایدار معمولاً با ال نینو همراه‌اند: فشار کمتر در تاهیتی و بیشتر در داروین.
- مقادیر مثبت پایدار معمولاً با لانینا همراه‌اند: فشار بیشتر در تاهیتی و کمتر در داروین.
به‌طور کلی، روی آب گرم و در شرایط همرفت عمیق، فشار پایین‌تر محتمل‌تر است؛ روی آب سرد، فشار بالاتر دیده می‌شود. در ال نینو، افزایش فشار در غرب می‌تواند در بخش‌هایی از اقیانوس هند (Indian Ocean) و دیگر نواحی گرمسیری نیز با تغییرات گردش جو همراه باشد.
سوابق فشار ایستگاهی به قرن نوزدهم بازمی‌گردد؛ در یک نمودار از ۱۸۷۶ تا ۲۰۲۵ این داده‌ها ثبت شده و قابل دسترس است. بااین‌حال، چون داروین و تاهیتی هر دو جنوب استوا هستند، فشار آن‌ها همیشه بازتاب کاملاً مستقیمی از شرایط استوایی نیست.
برای کاهش این محدودیت، «شاخص نوسان جنوبی استوایی» (Equatorial Southern Oscillation Index؛ EQSOI) تعریف شده که دو منطقه نزدیک استوا، یکی در حوالی اندونزی و دیگری نزدیک ساحل آمریکای جنوبی، را مقایسه می‌کند. داده‌های این شاخص از ۱۹۴۹ در دسترس است.
مناطق نینو و دمای آب
دمای آب در محدوده‌هایی موسوم به مناطق نینو ۱ تا ۴ و نینو ۳٫۴ (Niño 3.4) بررسی می‌شود. محدوده‌های ۱ و ۲ به ساحل آمریکای جنوبی نزدیک‌ترند و مناطق ۳ و ۴ بخش‌های بزرگ‌تری از شرق، مرکز و غرب اقیانوس را پوشش می‌دهند.
در بسیاری از روش‌ها، ناهنجاری دمایی حدود ۰٫۵ درجه سانتی‌گراد در محدوده پایش اهمیت دارد. شرایط نزدیک به میانگین و در حدود این دامنه، معمولاً خنثی توصیف می‌شود. اما عبور کوتاه‌مدت از یک عدد، به‌تنهایی برای اعلام رویداد کافی نیست؛ دوام تغییر و واکنش جو نیز باید بررسی شود.
کشورها و سازمان‌ها ممکن است آستانه‌ها و معیارهای متفاوتی داشته باشند، زیرا آثار محلی مورد توجه آن‌ها یکسان نیست. بخش مربوط به مثال‌های این معیارها در فایل ضمیمه قطع شده است.
تغییر ارتفاع سطح دریا
ارتفاع سطح دریا (Sea Surface Height) نیز نشانه‌ای کمکی است. در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی، گرمایش و انبساط حرارتی می‌تواند سطح آب را چند سانتی‌متر بالا ببرد و سرمایش و انقباض، آن را پایین بیاورد.
البته تغییر ارتفاع در همه نقاط هم‌جهت نیست؛ جابه‌جایی آب به‌وسیله بادها نیز بر آن اثر دارد.
پیامدهای ال نینو در آمریکای جنوبی
آثار ال نینو در آمریکای جنوبی به محل، شدت، فصل و نوع رویداد وابسته است. سواحل اقیانوس آرام و بخش‌هایی از سمت اقیانوس اطلس (Atlantic Ocean) می‌توانند متأثر شوند، اما نه با الگویی یکسان.
پیامدهای گزارش‌شده عبارت‌اند از:
- کاهش اثر آب‌های سرد در سامانه ساحلی هومبولت و تضعیف بالاآمدگی آب؛
- کاهش صید یا جابه‌جایی برخی گونه‌های ماهی و افزایش حضور برخی گونه‌های دیگر؛
- تشکیل ابرهای گسترده‌تر، از جمله در ارتباط با جابه‌جایی منطقه همگرایی بین‌گرمسیری (Intertropical Convergence Zone)؛
- دوره‌های بسیار مرطوب و کاهش فشار هوا در برخی مناطق؛
- سیلاب، فرسایش و جریان‌های گل‌ولای؛
- آسیب به زمین‌های کشاورزی، سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌ها.
در اروگوئه (Uruguay)، ال نینو اغلب با بارندگی بیشتر از معمول، به‌ویژه در بهار و تابستان نیمکره جنوبی، همراه است و می‌تواند خطر طغیان رودخانه‌های اصلی را افزایش دهد.
هواایکو چیست و چرا خطرناک است؟
هواایکو (Huaico یا Huayco) اصطلاحی منطقه‌ای برای جریان سریع آب، گل، سنگ و مواد آواری در دامنه‌ها و آبراهه‌هاست. چنین جریان‌هایی می‌توانند راه‌ها، پل‌ها و خانه‌ها را تخریب کنند.
اما هر سیلاب یا هواایکو در پرو ناشی از ال نینو نیست. بارندگی شدید مستقل از این پدیده، زمین‌لغزش، زمین‌لرزه و رخدادهای یخچالی نیز می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
پیامدهای ال نینو در آمریکای مرکزی و گواتمالا
در آمریکای مرکزی (Central America)، آثار ال نینو پیچیده است. گواتمالا (Guatemala) از کشورهایی است که تغییر رژیم بارندگی در آن می‌تواند پیامدهای مهمی داشته باشد.
در رویدادهای شدید، کاهش بارش انباشته در آغاز فصل بارانی گزارش شده است. این وضعیت می‌تواند به کاهش دسترسی به آب، آسیب کشاورزی و افزایش خطر آتش‌سوزی منجر شود.
برخی منابع به ارتباط برخی رویدادها با تغییر فراوانی جبهه‌های سرد، افزایش فعالیت توفندها در بخش‌هایی از اقیانوس آرام و کاهش فعالیت آن‌ها در اقیانوس اطلس، دریای کارائیب (Caribbean Sea) و خلیج مکزیک (Gulf of Mexico) اشاره می‌کنند.
بااین‌حال، کاهش بارش فصلی مانع بارندگی‌های مخرب مقطعی نمی‌شود. سامانه‌های بارشی شدید می‌توانند در حوضه‌های رو به اقیانوس آرام سیلاب ایجاد کنند. استقرار جمعیت در حاشیه رودخانه‌ها و دامنه‌های مستعد لغزش، میزان خسارت را افزایش می‌دهد.
در نتیجه، در یک کشور ممکن است هم کمبود بارش فصلی و هم سیلاب محلی رخ دهد؛ این دو الزاماً متناقض نیستند.
پیامدهای ال نینو در جنوب‌شرق آسیا و استرالیا
در برخی بخش‌های جنوب‌شرق آسیا (Southeast Asia)، ال نینو با جابه‌جایی آب گرم و مناطق همرفت به سمت شرق، احتمال شرایط خشک‌تر را افزایش می‌دهد.
پیامدهای احتمالی شامل این موارد است:
- کاهش بارندگی و تشکیل ابر؛
- افزایش فشار هوا؛
- طولانی‌شدن دوره‌های خشک؛
- کاهش آب رودخانه‌ها؛
- آسیب به محصولات کشاورزی؛
- اختلال در منابع غذایی دریایی؛
- افزایش خطر آتش‌سوزی در مناطق مستعد.
«سردترشدن» غرب اقیانوس در این بحث معمولاً به کاهش گرمای نسبی آن در مقایسه با وضعیت معمول اشاره دارد، نه سردشدن یکسان همه آب‌های منطقه.
کاهش بارش در بخش‌هایی از اندونزی، هند و شمال استرالیا نیز از پیامدهای شناخته‌شده بسیاری از ال نینوهاست. در شرق و شمال استرالیا، لانینا معمولاً گرایش متفاوتی ایجاد می‌کند و می‌تواند با افزایش بارندگی همراه باشد.
ال نینو چه اثری بر توفندها و دمای جهانی دارد؟
تغییر احتمال توفندها، نه پیش‌بینی قطعی هر توفند
ال نینو و لانینا با تغییر دمای آب و برش باد (Wind Shear)، یعنی تغییر سرعت یا جهت باد با ارتفاع، بر محیط شکل‌گیری توفندها اثر می‌گذارند.
در بسیاری از ال نینوها، افزایش برش باد در حوضه اطلس می‌تواند فعالیت توفندها را محدود کند، درحالی‌که در بخش‌هایی از اقیانوس آرام شرایط متفاوتی ایجاد می‌شود. اما تعداد، مسیر و محل برخورد توفندها فقط به این سامانه وابسته نیست.
افزایش یا کاهش کوتاه‌مدت دمای متوسط زمین
ال نینو معمولاً با افزایش کوتاه‌مدت دمای متوسط سطح زمین، در مقیاسی نزدیک به یک سال، همراه است. لانینا می‌تواند اثر خنک‌کننده موقتی داشته باشد.
ازاین‌رو، نسبت فراوانی ال نینو به لانینا ممکن است بر روند دمای مشاهده‌شده در بازه‌هایی حدود یک دهه اثر بگذارد. این نوسانات کوتاه‌مدت را باید از روند بلندمدت گرمایش جهانی جدا کرد.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی
پیامدهای جهانی این سامانه می‌تواند شامل تغییر گردش جو، تغییر دمای اقیانوس، توفان در بعضی مناطق، خشکسالی در مناطق دیگر، زیان اقتصادی و تخریب خانه‌ها باشد.
کشورهای درحال‌توسعه‌ای که در حاشیه اقیانوس آرام قرار دارند و به کشاورزی و ماهیگیری وابسته‌اند، اغلب آسیب‌پذیری بیشتری دارند. کاهش مواد مغذی آب می‌تواند درآمد ماهیگیران را کم کند؛ خشکسالی یا سیلاب نیز تولید کشاورزی را تحت فشار قرار می‌دهد.
شدت خسارت فقط به بزرگی رویداد اقلیمی وابسته نیست. کیفیت زیرساخت، سامانه هشدار، مدیریت منابع آب و محل استقرار جمعیت نیز تعیین‌کننده‌اند.
آیا ال نینو پدیده‌ای تازه است؟
خیر. شواهد زمین‌شناختی و باستان‌شناختی نشان می‌دهد رخدادهای مشابه بسیار پیش از ثبت‌های هواشناسی وجود داشته‌اند.
در پرو، پژوهشگران آثار رویدادهای استثنایی را در محدوده‌ای از دهانه رود پیورا (Piura River) در شمال تا آبراهه لوس پولینوس (Quebrada de los Pollinos)، نزدیک تاکنا (Tacna) در جنوب، بررسی کرده‌اند.
برخی مطالعات، سابقه رخدادهای شبیه ال نینو را دست‌کم ۴۰ هزار سال می‌دانند؛ بااین‌حال، بازسازی دقیق شدت و فراوانی آن‌ها با عدم‌قطعیت همراه است.
ساحل پرو پیش از هولوسن چگونه بود؟
منابع قدیمی آغاز دوره میان‌یخچالی کنونی، هولوسن (Holocene)، را به‌طور تقریبی ۱۰ تا ۱۵ هزار سال پیش ذکر می‌کند. در تقسیم‌بندی رسمی زمین‌شناسی، آغاز هولوسن حدود ۱۱٬۷۰۰ سال پیش است.
در مراحل پیشینِ دوره یخبندان، سطح دریا می‌توانست حدود ۸۰ تا ۱۲۰ متر پایین‌تر باشد و خط ساحل چندین کیلومتر دورتر قرار بگیرد. درباره جزئیات آب‌وهوای آن زمان اطمینان کامل وجود ندارد، اما پژوهش‌های مورد اشاره، ساحل پرو را عمدتاً خشک یا دست‌کم کم‌بارش توصیف می‌کنند.
ال نینوهای پیش از استعمار و تأثیر احتمالی بر تمدن‌ها
در بازسازی‌های منطقه‌ای شمال پرو، رخدادهای سیلاب‌زای مرتبط با ال نینو با فاصله‌هایی حدود ۵ تا ۱۰ سال گزارش شده‌اند. در جنوب، چنین رخدادهایی کمتر بوده‌اند، اما گاهی بسیار مخرب ظاهر شده‌اند.
آثار به‌جامانده در همه مناطق یکسان نیست و گاه‌شماری شمال و جنوب ساحل می‌تواند متفاوت باشد. برخی مطالعات از فجایع بزرگ منطقه‌ای با فاصله‌های تقریبی ۲۰۰، ۳۰۰ یا ۵۰۰ سال سخن گفته‌اند.
در این پژوهش‌ها، نقش احتمالی رخدادهای اقلیمی در بحران یا افول فرهنگ چاوین (Chavín)، دودمان نایلامپ (Naylamp) و فرهنگ لامبایکه (Lambayeque) مطرح شده است. بااین‌حال، فروپاشی یک جامعه را نمی‌توان صرفاً به یک پدیده اقلیمی نسبت داد؛ عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیز دخالت دارند.
برخی منابع حتی به نابودی یک شهر بر اثر بارندگی و سیلاب شدید در ۱۵۸۵ اشاره می‌کنند. در روایت تاریخی نقل‌شده، مردم تخریب را مجازات فرمانداری می‌دانستند که جای تندیس بنیان‌گذار شهر را تغییر داده بود. این روایت، نمونه‌ای از تفسیر فرهنگی بلایای طبیعی است، نه توضیح علمی آن.
همچنین برای دهه ۱۴۶۰، توالی رخدادهای ال نینو و لانینا با قحطی و بیماری‌های فراگیر پیوند داده شده و احتمال نقش آن‌ها در بحران امپراتوری اینکا (Inca Empire) مطرح شده است. میزان دقیق این تأثیر همچنان نیازمند احتیاط تاریخی است.
ال نینوهای تاریخی؛ آمارهایی که نباید تقویم قطعی تلقی شوند
در یک بازسازی تاریخی، رویدادهای بسیار شدیدِ قابل‌مقایسه با ۱۹۸۲–۱۹۸۳ و ۱۹۹۷–۱۹۹۸ برای سال‌های زیر گزارش شده‌اند:
۱۵۷۸، ۱۷۲۸، ۱۷۹۰–۱۷۹۳، ۱۸۲۸، ۱۸۷۶–۱۸۷۸، ۱۸۹۱ و ۱۹۲۵–۱۹۲۶.
با احتساب دو رویداد شاخص قرن بیستم، این مجموعه از ۹ رویداد بسیار شدید در حدود ۴۷۵ سال سخن می‌گوید؛ یعنی میانگینی نزدیک به یک رویداد در ۵۰ سال.
در همان طبقه‌بندی، ۱۰ رویداد میان «شدید» و «بسیار شدید» و ۲۱ رویداد «شدید» دیگر ذکر شده است. مجموع ۴۰ رویداد شدید و بسیار شدید در ۴۷۵ سال، میانگینی نزدیک به هر ۱۲ سال دارد؛ هرچند منابع قدیمی آن را حدود ۹ سال اعلام کرده است. این ناسازگاری عددی باید در استفاده از آمار در نظر گرفته شود.
برای «مگا ال نینو» (Mega El Niño)، یعنی فجایع بسیار بزرگِ قادر به تغییر چشم‌انداز و برهم‌زدن سازمان جوامع، فاصله‌هایی حدود ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ سال پیشنهاد شده است. این برآوردها با عدم‌قطعیت زیاد همراه‌اند و معنای آن‌ها وجود یک موعد ثابت نیست.
در توصیف قدیمی، ال نینوهای معمول یا متعارف به‌طور متوسط هر ۳ تا ۴ سال رخ می‌دهند و گاهی به تأمین آب و کشاورزی کمک می‌کنند؛ اما از هر دو یا سه رویداد، یکی ممکن است خسارت قابل‌توجه ایجاد کند، یعنی تقریباً در مقیاس یک دهه. این نسبت نیز یک برداشت تاریخی و منطقه‌ای است، نه قاعده‌ای جهانی.
رویدادهای ال نینو در دوره ثبت‌های جدید
منبع از دست‌کم ۳۰ رویداد ال نینو بین ۱۹۰۰ و ۲۰۲۴ یاد می‌کند. رویدادهای ۱۹۸۲–۱۹۸۳، ۱۹۹۷–۱۹۹۸ و ۲۰۱۴–۲۰۱۶ از قوی‌ترین رویدادهای ثبت‌شده معرفی شده‌اند.
رویدادهای ذکرشده پس از سال ۲۰۰۰ عبارت‌اند از:
- ۲۰۰۲–۲۰۰۳؛
- ۲۰۰۴–۲۰۰۵؛
- ۲۰۰۶–۲۰۰۷؛
- ۲۰۰۹–۲۰۱۰؛
- ۲۰۱۴–۲۰۱۶؛
- ۲۰۱۸–۲۰۱۹؛
- ۲۰۲۳–۲۰۲۴.
در فهرست رویدادهای مهم، سال‌های ۱۹۷۲–۱۹۷۳ نیز در کنار رخدادهای تاریخی و جدید آمده است.
در برخی ال نینوهای قوی، پس از اوج اولیه، یک اوج ثانویه دمای آب در بخش بسیار شرقی اقیانوس آرام استوایی نیز مشاهده می‌شود.
لانیناهای ثبت‌شده
شواهد لانینا به چندین قرن پیش بازمی‌گردد و منابع مختلف از رخدادهای آن در بخش‌هایی از اوایل قرن هفدهم و نوزدهم یاد می‌کنند.
بازه‌های ذکرشده از آغاز قرن بیستم عبارت‌اند از:
| دوره | سال‌های ذکرشده |
|---|---|
| ۱۹۰۰ تا ۱۹۳۹ | ۱۹۰۳–۱۹۰۴، ۱۹۰۶–۱۹۰۷، ۱۹۰۹–۱۹۱۱، ۱۹۱۶–۱۹۱۸، ۱۹۲۴–۱۹۲۵، ۱۹۲۸–۱۹۳۰، ۱۹۳۸–۱۹۳۹ |
| ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۹ | ۱۹۴۲–۱۹۴۳، ۱۹۴۹–۱۹۵۱، ۱۹۵۴–۱۹۵۷، ۱۹۶۴–۱۹۶۵ |
| ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۹ | ۱۹۷۰–۱۹۷۲، ۱۹۷۳–۱۹۷۶، ۱۹۸۳–۱۹۸۵، ۱۹۸۸–۱۹۸۹، ۱۹۹۵–۱۹۹۶، ۱۹۹۸–۲۰۰۱ |
| ۲۰۰۰ به بعد | ۲۰۰۵–۲۰۰۶، ۲۰۰۷–۲۰۰۸، ۲۰۰۸–۲۰۰۹، ۲۰۱۰–۲۰۱۲، ۲۰۱۶، ۲۰۱۷–۲۰۱۸، ۲۰۲۰–۲۰۲۳، ۲۰۲۴–۲۰۲۵ |
این فهرست‌ها ممکن است میان سازمان‌های پایش تفاوت داشته باشند، زیرا معیار شروع، پایان و شدت رویدادها یکسان نیست.
چرا ال نینو ۱۹۹۷–۱۹۹۸ اهمیت ویژه‌ای دارد؟
ال نینو ۱۹۹۷–۱۹۹۸ نمونه‌ای شاخص از گستردگی پیامدهای این پدیده بود. در نوامبر ۱۹۹۷، نشستی برای پیش‌بینی آثار آن برگزار شد؛ پرسش‌هایی مانند «در منطقه چقدر باران خواهد بارید؟» و «بادهای مرتبط با توفندها چقدر تقویت می‌شوند؟» از دغدغه‌های مطرح‌شده بودند.
اثرات این رویداد تنها به آمریکای جنوبی محدود نماند. آمریکای مرکزی، سواحل اقیانوس آرامِ مکزیک (Mexico) و محدوده جریان کالیفرنیا (California Current) نیز تحت تأثیر قرار گرفتند.
بارندگی‌های شدید در نواحی‌ای از باخا کالیفرنیا (Baja California)، از جمله انسنادا (Ensenada)، روساریتو (Rosarito) و تیخوانا (Tijuana)، و همچنین سن‌دیگو (San Diego) در آمریکا گزارش شد. در آمریکای جنوبی نیز مناطق متعددی از پرو و شیلی با آثار شدید روبه‌رو شدند.
پیامدهای گزارش‌شده شامل بیماری‌های همه‌گیر، فرسایش ساحلی، آتش‌سوزی جنگلی و زیان‌های ماهیگیری و کشاورزی بود. وقوع آتش‌سوزی در برخی مناطق و سیلاب در مناطق دیگر، بازتاب تفاوت مکانی آثار این پدیده است.
برف غیرمعمول در مکزیک
در ۱۳ دسامبر ۱۹۹۷، هم‌زمانی یک جبهه سرد با شرایط بارشی آن دوره، به بارش برف در شمال و مرکز ایالت خالیسکو (Jalisco) انجامید. منبع دمای حدود منفی ۷ درجه سانتی‌گراد و کم‌سابقه‌بودن رخداد در مقیاس حدود ۱۱۶ سال را گزارش می‌کند؛ این جزئیات محلی برای استفاده تخصصی نیازمند تطبیق با آرشیو هواشناسی‌اند.
در همان روز، برف در شهرهایی که معمولاً برفی نیستند، از جمله گوادالاخارا (Guadalajara)، سان‌لوئیس پوتوسی (San Luis Potosí)، لئون (León) و آگواسکالینتس (Aguascalientes)، گزارش شد. فعالیت در بندرهای مانزانییو (Manzanillo) و لازارو کاردناس (Lázaro Cárdenas) نیز مختل شد.
برخی منابع با اشاره به دوره پس‌یخچالی و یخبندان وورم (Würm)، از تعبیر استعاری «یک دقیقه اقلیمی» برای فاصله ۱۱۶ساله استفاده می‌کنند.
خسارت‌های ۱۹۹۷–۱۹۹۸ در پرو، اکوادور و شیلی
بخش بزرگی از اکوادور و پرو تحت تأثیر این رویداد قرار گرفت. در شیلی نیز توفان‌های منطقه مرکزی در سال ۱۹۹۷ از پیامدهای مهم بودند. منبع، تمرکز بخش عمده آثار در نواحی مورد بررسی را از نوامبر ۱۹۹۷ تا آوریل ۱۹۹۸ ذکر می‌کند.
بارندگی و مناطق آسیب‌دیده در پرو
مناطق بسیار آسیب‌دیده شامل تومبس (Tumbes)، پیورا (Piura)، لامبایکه، لا لیبرتاد (La Libertad) و ایکا (Ica) بودند.
نام تومبس در نسخه ضمیمه به‌صورت نامعمول «Baltes» آمده است. همچنین برای میانگین بارندگی ماهانه آن ۷۰۱ میلی‌متر ذکر شده، اما رقم مربوط به چیکلایو (Chiclayo) به شکل مبهم «۶۲۳ ۲۰۲ میلی‌متر» ثبت شده است. چون مشخص نیست این عبارت یک عدد اعشاری، دو رقم مستقل یا خطای انتقال متن است، نمی‌توان آن را به عددی قطعی تبدیل کرد. پیام روشن منبع، بارندگی بسیار فراتر از معمول است.
رودخانه‌های تومبس، پیورا، ایکا و ریماک (Rímac River)، که به اقیانوس آرام می‌ریزند، دبی‌های بسیار بالایی پیدا کردند.
خسارت به راه‌ها، پل‌ها و راه‌آهن
خسارت‌ها عمدتاً در راه‌ها، کشاورزی و زیرساخت‌های شهری و برق متمرکز بود. ارقام نقل‌شده عبارت‌اند از:
| نوع خسارت | مقدار گزارش‌شده |
|---|---|
| کل راه‌های تخریب‌شده | حدود ۸۸۰ کیلومتر |
| راه آسفالته تخریب‌شده | ۱۱۵ کیلومتر |
| راه شنی یا دارای سطح تثبیت‌شده تخریب‌شده | ۳۹۴ کیلومتر |
| راه بدون روسازی و مسیر خاکی تخریب‌شده | ۳۳۴ کیلومتر |
| راه آسفالته آسیب‌دیده | ۸۴۵ کیلومتر |
| راه شنی یا تثبیت‌شده آسیب‌دیده | ۴٬۶۴۰ کیلومتر |
| راه بدون روسازی آسیب‌دیده | حدود ۱٬۰۶۰ کیلومتر |
| پل کاملاً تخریب‌شده | ۵۸ پل |
| پل آسیب‌دیده | ۲۸ پل |
آسیب به آب‌رسانی و فاضلاب
سکونتگاه‌های شهری و روستایی در تومبس، پیورا، ایکا، اوکساپامپا (Oxapampa)، وییاریکا (Villa Rica)، پوزوسو (Pozuzo)، خونین (Junín) و تروخیو (Trujillo) آسیب دیدند. تأسیسات تأمین آب و دفع فاضلاب نیز درگیر شدند.
این تجربه نشان داد که در مناطق پرخطر، اتکا به طراحی‌های سنتی کافی نیست و باید معیارهای فنی، مکان‌یابی و نوع سازه‌های حفاظتی با توجه به رخدادهای حدی بازنگری شود.
مناطق آسیب‌دیده در اکوادور
در اکوادور، آثار ال نینو تقریباً سراسر کشور را دربر گرفت، اما استان‌های ساحلی اسمرالداس (Esmeraldas)، مانابی (Manabí)، لوس ریوس (Los Ríos)، گوایاس (Guayas) و ال اورو (El Oro) بیشتر تحت تأثیر بودند. برخی استان‌های کوهستانی منطقه آند (Andes) نیز آسیب دیدند.
آیا همه ال نینوها یک شکل دارند؟
خیر. محل گرمایش آب، گستره آن و واکنش جو می‌تواند متفاوت باشد. به همین دلیل، دو رویداد با شدت دمایی مشابه لزوماً پیامدهای منطقه‌ای یکسانی ندارند.
ال نینوی شرق اقیانوس و ال نینوی مرکزی
الگوی کلاسیک، «ال نینوی شرق اقیانوس آرام» (Eastern Pacific ENSO) است که ناهنجاری دمایی آن بیشتر در شرق دیده می‌شود.
در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، پژوهشگران به رویدادهایی توجه کردند که بیشینه ناهنجاری آن‌ها در مرکز اقیانوس بود و مناطق نزدیک ساحل، یعنی نینو ۱ و ۲، الزاماً به همان اندازه تغییر نمی‌کردند.
این الگو «ال نینوی مرکزی» (Central Pacific ENSO)، «ال نینوی خط تاریخ» (Dateline ENSO) یا «ال نینوی مودوکی» (ENSO Modoki) نامیده شده است. مودوکی در زبان ژاپنی معنایی نزدیک به «مشابه، اما متفاوت» دارد.
برخی دانشمندان معتقدند این‌ها دسته‌های کاملاً جدا نیستند، بلکه بخشی از یک پیوستار با حالت‌های ترکیبی‌اند.
تفاوت پیامدهای مودوکی
در بعضی مطالعات، ال نینوی مودوکی با افزایش فراوانی برخورد توفندها به خشکی در حوضه اطلس مرتبط شده است؛ الگویی که نباید بدون توجه به نوع رویداد به تمام ال نینوها تعمیم داده شود.
برای لانینای مودوکی نیز موارد زیر گزارش شده است:
- افزایش بارش در شمال‌غرب استرالیا و شمال حوضه ماری ـ دارلینگ (Murray–Darling Basin)، به‌جای تمرکز معمول‌تر در شرق کشور؛
- افزایش فراوانی توفان‌های چرخندی در خلیج بنگال (Bay of Bengal)؛
- کاهش رخداد توفان‌های شدید در کل اقیانوس هند، در برخی تحلیل‌ها.
رویدادهای مودوکی ذکرشده در منبع
منابع مختلف سال ۱۹۸۶ را نخستین رویداد ثبت‌شده‌ای معرفی می‌کنند که از مرکز اقیانوس آغاز و به شرق گسترش یافت.
رویدادهای مرکزی ذکرشده:
۱۹۸۶–۱۹۸۷، ۱۹۹۱–۱۹۹۲، ۱۹۹۴–۱۹۹۵، ۲۰۰۲–۲۰۰۳، ۲۰۰۴–۲۰۰۵ و ۲۰۰۹–۲۰۱۰.
رویدادهای قدیمی‌ترِ طبقه‌بندی‌شده به‌عنوان مودوکی:
۱۹۵۷–۱۹۵۹، ۱۹۶۳–۱۹۶۴، ۱۹۶۵–۱۹۶۶، ۱۹۶۸–۱۹۷۰، ۱۹۷۷–۱۹۷۸ و ۱۹۷۹–۱۹۸۰.
برخی منابع، ۲۰۰۶–۲۰۰۷ و ۲۰۱۴–۲۰۱۶ را نیز در این گروه قرار داده‌اند، اما طبقه‌بندی آن‌ها یکسان نیست.
لانیناهای مودوکی ذکرشده عبارت‌اند از:
۱۹۷۳–۱۹۷۴، ۱۹۷۵–۱۹۷۶، ۱۹۸۳–۱۹۸۴، ۱۹۸۸–۱۹۸۹، ۱۹۹۸–۱۹۹۹، ۲۰۰۰–۲۰۰۱، ۲۰۰۸–۲۰۰۹، ۲۰۱۰–۲۰۱۱ و ۲۰۱۶–۲۰۱۷.
آیا مودوکی یک نوع مستقل و جدید است؟
در این زمینه اجماع کامل وجود ندارد. بعضی مطالعات تمایز آماری آن را تأیید کرده‌اند؛ برخی دیگر کوتاهی داده‌های معتبر، تفاوت روش‌های آماری یا نبود روند روشن را دلیل احتیاط می‌دانند. عده‌ای نیز تفکیک «رویداد معمول» و «رویداد حدی» را مفیدتر می‌دانند.
برای لانینا، این تمایز حتی محل بحث بیشتری است. بعضی پژوهش‌ها در مشاهدات و مدل‌ها نوعی متناظر پیدا نکرده‌اند؛ برخی دیگر از سرمایش مرکزی همراه با دمای معمول یا بالاتر در شرق و غرب و حتی تفاوت جهت جریان‌های شرقی نسبت به لانینای متعارف سخن گفته‌اند.
داده‌های ماهواره‌ای جامع عمدتاً از ۱۹۷۹ در دسترس‌اند؛ بنابراین ارتباط احتمالی این تنوع با گرمایش جهانی هنوز نیازمند پژوهش بیشتر است.
ال نینوی ساحلی چیست؟
ال نینوی ساحلی یا «کاسترو» (ENSO Costero) به رخدادهایی گفته می‌شود که ناهنجاری دمای سطح آب آن‌ها عمدتاً نزدیک سواحل پرو و اکوادور متمرکز است. این اصطلاح را کمیته ملی چندبخشی مطالعه ال نینو در پرو (ENFEN) به کار گرفته است و «نوع شرقی» نیز نامیده می‌شود.
این رویداد ممکن است همراه با یک ال نینوی گسترده‌تر در شرق اقیانوس رخ دهد، مستقل‌تر باشد یا حتی هنگام یک الگوی مودوکی، شرایطی مخالف بعضی مناطق دیگر نینو نشان دهد.
آثار فاز گرم و سرد ساحلی
در فاز گرم، افزایش بارش در ساحل اکوادور، شمال پرو و بخش‌هایی از جنگل آمازون (Amazon Rainforest)، و افزایش دما در ساحل شمال شیلی گزارش شده است.
در فاز سرد، خشکی بیشتر ساحل پرو و در مقابل، افزایش بارندگی و کاهش دما در برخی مناطق کوهستانی و جنگلی این کشور ممکن است رخ دهد.
این رویدادها معمولاً آثار جهانی ضعیف‌تری دارند و همیشه با موج‌های کلوین (Kelvin Waves) آغاز نمی‌شوند یا پاسخ متناسبی در شاخص نوسان جنوبی ایجاد نمی‌کنند.
براساس شاخص ال نینوی ساحلی (Coastal Niño Index؛ ICEN)، رویدادهای گرم قویِ ذکرشده شامل ۱۹۵۷، ۱۹۸۲–۱۹۸۳، ۱۹۹۷–۱۹۹۸ و ۲۰۱۵–۲۰۱۶ هستند.
رویدادهای سرد ساحلی ذکرشده نیز عبارت‌اند از:
۱۹۵۰، ۱۹۵۴–۱۹۵۶، ۱۹۶۲، ۱۹۶۴، ۱۹۶۶، ۱۹۶۷–۱۹۶۸، ۱۹۷۰–۱۹۷۱، ۱۹۷۵–۱۹۷۶ و ۲۰۱۳.
چرا مرحله گذار هم اهمیت دارد؟
آغاز یا پایان ال نینو و لانینا نیز می‌تواند بر پیوندهای دوراقلیمی اثر بگذارد. برخی گذارهای مهم با عنوان «ترانس‌نینو» (Trans-Niño) بررسی و با شاخص ترانس‌نینو (Trans-Niño Index؛ TNI) سنجیده می‌شوند.
در پژوهش‌های مربوط به آمریکای شمالی (North America)، ارتباط این مراحل با بارش شمال‌غرب ایالات متحده (United States) و فعالیت شدید گردبادها در بخش پیوسته این کشور مطرح شده است.
بنابراین، تنها دانستن نام فاز کافی نیست؛ مسیر حرکت سامانه به سمت تقویت، تضعیف یا تغییر فاز نیز اهمیت دارد.
ال نینو و گرمایش جهانی چه ارتباطی دارند؟
ال نینو ـ نوسان جنوبی یکی از شکل‌های «تغییرپذیری درونی اقلیم» (Internal Climate Variability) است. وجود آن به‌خودی‌خود نشانه گرمایش جهانی نیست، همان‌طور که رخداد لانینا نیز گرمایش بلندمدت زمین را رد نمی‌کند.
در پژوهش‌های اوایل قرن بیست‌ویکم، نسبت‌دادن تغییرات اخیر این سامانه به گرمایش جهانی و پیش‌بینی آینده آن نتایج یکدستی نداشت. برخی نتایج سال ۲۰۰۵ از تغییر احتمالی الگوی مکانی رویدادها و کوتاه‌شدن جزئی چرخه سخن می‌گفتند، بدون اینکه الزاماً تغییر واضحی در تمام تغییرپذیری طبیعی آن نشان دهند. این‌ها فرضیه‌ها و نتایج مطالعات مشخص بودند، نه نتیجه نهایی درباره آینده سامانه.
گزارش ششم ارزیابی هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (Intergovernmental Panel on Climate Change؛ IPCC) در ۲۰۲۱ جمع‌بندی روشن‌تری درباره پیامدهای بارشی ارائه کرد:
- در بلندمدت، بسیار محتمل است تغییرپذیری بارش مرتبط با این سامانه افزایش یابد.
- تغییر قدرت و گستره پیوندهای دوراقلیمی آن، بسیار محتمل است تغییرات مهمی در مقیاس منطقه‌ای ایجاد کند.
بااین‌حال، آینده دقیق فراوانی، شدت و شکل مکانی ال نینو و لانینا همچنان با عدم‌قطعیت همراه است. تغییر اقلیم نیز می‌تواند پیامدهای خشکسالی و سیلاب را تشدید کند، حتی اگر همه ویژگی‌های چرخه تغییر نکنند.
آیا ال نینو با جنگ و ناآرامی ارتباط دارد؟
پژوهشی از موسسه زمین دانشگاه کلمبیا (Earth Institute, Columbia University) ارتباط آماری میان این سامانه و برخی جنگ‌های داخلی پس از جنگ جهانی دوم را بررسی کرده است.
در گزارش‌های مرتبط نقل‌شده:
- شدیدترین دوره‌های ال نینو پیش از حدود ۳۰ درصد جنگ‌های داخلی در نزدیک به ۱۰۰ کشور رخ داده بودند؛
- خطر درگیری در شرایط مورد مطالعه، نسبت به دوره‌های لانینا حدود دو برابر برآورد شده بود؛
- حدود ۲۱ درصد از ۲۳۴ درگیری بررسی‌شده بین ۱۹۵۰ تا ۲۰۰۴ با شرایط مرتبط با گرمای زیاد و خشکسالی پیوند آماری داشتند.
این یافته‌ها به معنای آن نیست که ال نینو «علت مستقیم جنگ» است. فشار بر آب، غذا، درآمد و معیشت ممکن است در کنار عوامل سیاسی و اجتماعی، خطر تنش را افزایش دهد. همبستگی آماری با اثبات علت‌ومعلول تفاوت دارد.
چرا پیش‌بینی این پدیده دشوار است؟
ثبت‌های مستقیم و دقیق، در مقایسه با عمر سامانه اقلیمی، کوتاه‌اند. بازسازی‌های تاریخی و زمین‌شناختی نیز از نظر پوشش مکانی و دقت زمانی محدودیت دارند.
از سوی دیگر، رویدادها از نظر شدت، محل گرمایش، مدت، همراهی جو و آثار منطقه‌ای متفاوت‌اند. مجموعه پیامدهای اقلیمی و آب‌شناختی که در متن قدیمی «سندرم ال نینو» نامیده شده، به همین دلیل یک بسته ثابت و یکسان نیست.
سازوکارهای اصلی امروز بهتر شناخته شده‌اند، اما زمان دقیق آغاز و پایان، بزرگی اوج، مناطق آسیب‌پذیر و شدت پیامدهای محلی همچنان با عدم‌قطعیت همراه است. این محدودیت به معنای بی‌فایده‌بودن پیش‌بینی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد پیش‌بینی‌ها باید احتمالی، به‌روز و قابل بازنگری باشند.
ال نینو فاز گرمِ یک سامانه بزرگ اقیانوسی ـ جوی است که با تغییر بادهای تجارتی، گرم‌شدن مرکز و شرق اقیانوس آرام، تضعیف بالاآمدگی آب سرد و جابه‌جایی مناطق بارش شکل می‌گیرد. لانینا فاز سرد همین سامانه است و شرایط خنثی میان آن‌ها قرار دارد.
این پدیده می‌تواند در بعضی مناطق سیلاب و در مناطق دیگر خشکسالی ایجاد کند، منابع ماهیگیری و کشاورزی را تغییر دهد و بر دمای متوسط زمین و احتمال برخی توفان‌ها اثر بگذارد. سابقه آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد، اما فاصله‌های تاریخی، تقویم قطعی رویدادهای آینده نیستند.
برای ایران، نکته اصلی این است: ال نینو یک عامل اثرگذار دوردست است، نه تضمین بارندگی و نه پیش‌بینی قطعی خشکسالی. شناخت آن زمانی برای مدیریت آب، کشاورزی و کاهش خسارت مفید است که با داده‌های به‌روز، پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و توجه به دیگر عوامل اقلیمی همراه شود.
