خواب در ارتفاع ۳۵ متری؛ خانههای درختی مردم کُرُوای در پاپوآ
برای بیشتر ما، خوابیدن یعنی رفتن به اتاقی امن، بستن چشمها و تمام. اما برای برخی از مردم کُرُوای در جنگلهای پاپوآی اندونزی، رسیدن به محل خواب میتواند خودش یک ماجرا باشد؛ بالا رفتن از تنه درختی بلند، با پلههایی کوچک که روی چوب تراشیده شدهاند، تا خانهای که گاهی دهها متر بالاتر از زمین قرار دارد.
مردم کُرُوای / Korowai یکی از جوامع بومی منطقه پاپوآ در شرق اندونزی هستند؛ منطقهای پوشیده از جنگلهای بارانی، رودخانهها، باتلاقها و رطوبتی سنگین که زندگی در آن، همیشه با طبیعتی زیبا اما خشن گره خورده است.
خانههایی میان زمین و آسمان
کُرُوایها به ساخت خانههای درختی مرتفع شهرت دارند. بسیاری از این خانهها در ارتفاع چند متری از سطح زمین ساخته میشوند، اما برخی گزارشهای میدانی و مستندهای مردمنگارانه، ارتفاع خانههایی تا حدود ۳۰ تا ۳۵ متر را هم ثبت کردهاند.
این خانهها معمولاً با مصالح طبیعی همان محیط ساخته میشوند؛ چوب، بامبو، برگهای نخل ساگو، پوست درخت و پیچکهایی مثل راتان که نقش طناب را بازی میکنند. نکته جالب اینجاست که در ساخت سنتی این سازهها، خبری از میخ فلزی و ابزار مدرن نیست؛ اتصالها با الیاف گیاهی، گرهها و تکنیکهایی انجام میشود که نسلبهنسل منتقل شدهاند.
از بیرون شاید این خانهها شکننده به نظر برسند، اما برای مردمی که جنگل را مثل خانه خود میشناسند، هر شاخه، هر گره و هر پایه معنای خودش را دارد. این معماری، بیشتر از آنکه نمایشی باشد، نتیجه تجربه طولانی زندگی در محیطی دشوار است.
چرا بالای درخت زندگی میکنند؟
خانههای مرتفع کُرُوای فقط برای متفاوت بودن ساخته نشدهاند. زندگی روی درخت، نوعی پاسخ هوشمندانه به خطرهای زمین است.
در جنگلهای پاپوآ، سطح زمین میتواند با خطرهای مختلفی همراه باشد؛ از سیلابهای ناگهانی و رطوبت شدید گرفته تا حشرات، مارها، حیوانات وحشی و بیماریهایی مثل مالاریا که پشهها در انتقال آن نقش دارند. طبق دادههای سازمان جهانی بهداشت، اندونزی همچنان یکی از کشورهایی است که در برخی مناطق شرقی آن، از جمله پاپوآ، با موارد قابلتوجه مالاریا روبهروست.
بالا رفتن از سطح زمین، خطر را به صفر نمیرساند، اما فاصلهای حیاتی ایجاد میکند؛ فاصلهای میان انسان و حیوانات، سیلاب، حشرات و حتی تهدیدهای انسانی. در گذشته، این ارتفاع میتوانست امکان دیدهبانی بهتر و محافظت بیشتر از خانواده را هم فراهم کند.
راه رسیدن به خانه؛ یک تنه درخت ساده
برای بالا رفتن به این خانهها، معمولاً از تنه درختی استفاده میشود که روی آن شکافها یا پلههای کوچک تراشیدهاند. این مسیر برای کسی که به آن عادت ندارد، ترسناک و حتی غیرممکن به نظر میرسد؛ اما برای مردم کُرُوای، بخشی از زندگی روزمره است.
تصور کنید بعد از یک روز طولانی، برای خوابیدن باید از نردبانی طبیعی بالا بروید؛ نه آسانسوری هست، نه پلهای امن، نه چراغ راهرو. فقط تنه درخت، تاریکی جنگل، صدای حشرات و خانهای که بالاتر از زمین منتظر شماست. برای ما شاید شبیه ماجراجویی باشد؛ برای آنها، معنای سادهتری دارد: زنده ماندن.
معماری بومی؛ دانشی که در کتابها شروع نشده
خانههای درختی کُرُوای یادآوری میکنند که معماری همیشه از دانشگاه و نقشههای مهندسی شروع نشده است. گاهی معماری از نیاز میآید؛ از ترس سیلاب، از صدای حیوانات در شب، از تجربه پدربزرگها و مادربزرگها، و از دانستن اینکه کدام چوب دوام دارد و کدام پیچک زیر فشار پاره نمیشود.
در سالهای اخیر، ارتباط مردم کُرُوای با جهان بیرون بیشتر شده و سبک زندگی بسیاری از آنها تغییر کرده است. برخی خانوادهها دیگر همیشه در خانههای بسیار مرتفع زندگی نمیکنند و بخشی از این خانهها بیشتر جنبه سنتی، آیینی یا حتی نمایش فرهنگی برای بازدیدکنندگان پیدا کردهاند. با این حال، همین سازهها هنوز یکی از شناختهشدهترین نمادهای زندگی بومی در جنگلهای پاپوآ هستند.
خانههای درختی مردم کُرُوای فقط چند چوب و بامبو در ارتفاع نیستند؛ آنها پاسخ یک جامعه به طبیعتی سخت و غیرقابلپیشبینیاند. جایی که خوابیدن در ارتفاع، انتخابی عجیب یا لوکس نیست؛ راهی برای دور ماندن از خطر و ادامه دادن زندگی است.
گاهی برای فهمیدن معنای امنیت، کافی است به خانهای نگاه کنیم که ۳۰ متر بالاتر از زمین ساخته شده؛ جایی میان ترس و آرامش، میان جنگل و آسمان.
