سقف شیشهای مولفان در کن؛ چرا کارگردانان زن هنوز به بخش اصلی رقابت نمیرسند؟
هشت سال پس از اعتراض تاریخی کارگردانان زن بر پلههای کاخ جشنواره کن، اگرچه پیشرفتهایی در حضور زنان در بخشهای مختلف این رویداد سینمایی دیده میشود، اما مهمترین بخش جشنواره ــ یعنی رقابت اصلی نخل طلا ــ همچنان برای بسیاری از فیلمسازان زن دستنیافتنی باقی مانده است. به باور فعالان این حوزه، «هنوز این تصور غالب وجود دارد که مولفان سینما مرد هستند».
در سال ۲۰۱۸، چهرههایی چون آوا دوورنی، کیت بلانشت، آنیس واردا، کریستن استوارت و بیش از ۸۰ فیلمساز زن دیگر، در اعتراض به نابرابری جنسیتی در صنعت جهانی سینما، روی پلههای کاخ جشنواره کن تجمع کردند. آن سال، از میان فیلمهای حاضر در بخش رقابتی اصلی، تنها سه اثر به کارگردانی زنان ساخته شده بود.
پس از آن، تیری فرمو، مدیر جشنواره کن، تعهدنامهای از «کلکتیو ۵۰/۵۰» (Le Collectif 50/50)، انجمن فرانسوی حامی تنوع جنسیتی و برابری در صنعت فیلم، امضا کرد. این تعهد شامل اقداماتی برای شفافیت آماری جنسیتی، حرکت بهسوی برابری در ارکان مدیریتی و کمیتههای انتخاب فیلم جشنواره بود.
اکنون و در سال ۲۰۲۶، بخش رقابتی اصلی کن شامل پنج فیلم از کارگردانان زن است؛ این رقم نسبت به رکورد سال گذشته که هفت کارگردان زن در رقابت حضور داشتند کاهش یافته است. تیری فرمو در نشست خبری افتتاحیه جشنواره در ۱۲ مه، در واکنشی دفاعی گفت: «فیلمها بر اساس کیفیت انتخاب میشوند، نه جنسیت کارگردان.»
سخنگوی جشنواره کن تأکید کرد: «جشنواره فیلم کن چندین سال است که در تمام حوزههای تحت مسئولیت مستقیم خود، متعهد به برابری جنسیتی بوده است.»
بر اساس دادههای ارائهشده از سوی جشنواره:
- هیئتهای داوری از سال ۲۰۱۱ به توازن جنسیتی رسیدهاند؛
- ریاست هیئت داوران از سال ۲۰۱۳ میان زنان و مردان متعادل بوده؛
- کمیته انتخاب رسمی شامل پنج زن و چهار مرد است؛
- بیش از ۵۰ درصد کارکنان دائمی جشنواره و بازار فیلم کن (Marché du Film) را زنان تشکیل میدهند، از جمله در سمتهای مدیریتی.
با این حال، اگرچه ۳۴ درصد از فیلمهای بخش انتخاب رسمی جشنواره ۲۰۲۶ (شامل رقابتی، «نوعی نگاه»، خارج از مسابقه، نمایش نیمهشب، نمایش ویژه و «اولین نمایش») به کارگردانی زنان ساخته شدهاند ــ افزایشی ۸ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۵ ــ این عدد در بخش رقابتی اصلی به تنها ۲۲ درصد کاهش مییابد؛ بخشی که بیشترین شانس جوایز و قراردادهای بزرگ پخش را دارد.
کرستن شفر، مدیرعامل سازمان «زنان در فیلم» (Women in Film)، میگوید: «ما واقعاً در شکستن سقف شیشهای مولفان مشکل داریم. هنوز این تصور وجود دارد که مولفان سینما مرد هستند.» او با اشاره به استثناهایی مانند کلوئی ژائو و جین کمپیون، تأکید میکند که در جشنوارهای مانند کن که خود را خانه جهانی مولفان میداند، این سوگیری حتی پررنگتر است.
فِیث الیزابت، بنیانگذار سازمان بریتانیایی «Yes She Cannes»، معتقد است ریشه اصلی مسئله در بخش رقابتی نهفته است: «رقابت اصلی بهدلیل رقابت برای نخل طلا، اعتبار بسیار بالاتری دارد.» او میپرسد آیا افزایش حضور زنان در بخشهای فرعی، به معنای انتقال آنها به دستههای کماعتبارتر نیست؟
در بخش فیلم کوتاه کن ۲۰۲۶، چهار فیلم از ده اثر به کارگردانی زنان ساخته شده و ۴۴ درصد نمایشهای ویژه نیز کارگردان زن دارند. بخش «Un Certain Regard» بیشترین توازن را نشان میدهد؛ ۱۰ فیلم از ۱۹ فیلم این بخش به کارگردانی زنان است و حتی افتتاحیه آن با فیلم جدید جین شونبرون، کارگردان نانباینری، برگزار میشود.
شفر میگوید: «این بخش نشان میدهد که امکانپذیر است. اگر رقابت اصلی واقعاً بخواهد، میتواند.»
در جشنواره فیلم برلین، ۹ فیلم از ۲۲ فیلم بخش رقابتی به کارگردانی زنان ساخته شدهاند. جشنواره ساندنس نیز چندین سال است که در بخش رقابتی سینمای درام آمریکا به برابری جنسیتی رسیده و در ترکیب رقابتی ۲۰۲۶ آن، ۷۰ درصد فیلمها ساخته زنان بودهاند.
بسیاری از کارشناسان معتقدند ریشه نابرابری، ساختاری و به مرحله تأمین مالی بازمیگردد. فنی دو کازیمکر، دبیرکل «کلکتیو ۵۰/۵۰»، میگوید: «ما با بحران جهانی در تأمین مالی سینمای مستقل مواجهایم و این بحران ابتدا زنان و گروههای بهحاشیهراندهشده را تحت تأثیر قرار میدهد.»
دافنه اشمون، فیلمساز و بنیانگذار سازمان «Breaking Through the Lens»، که در همان سال اعتراض ۲۰۱۸ در کن راهاندازی شد، تمرکز فعالیت خود را بر کمک به فیلمسازان زن در یافتن مسیرهای تأمین مالی گذاشته است. او میگوید: «با وجود حمایت کلامی زیاد، تعداد افرادی که واقعاً سرمایهگذاری میکنند بسیار کم است.»
در نهایت، اگرچه همگی بر وجود پیشرفت اذعان دارند، اما سرعت آن ناامیدکننده توصیف میشود. دو کازیمکر میگوید: «برابری وعده داده شد، اما ما به وعدههای بیشتر نیاز نداریم؛ به اهداف مشخص و اجرایی نیاز داریم.»
جشنواره کن، بهعنوان ویترین سینمای مولف جهان، اکنون بیش از هر زمان دیگری زیر ذرهبین است؛ جایی که پرسش اصلی همچنان باقی است: چه زمانی نخل طلا واقعاً برای همه، به یک اندازه، در دسترس خواهد بود؟
