سینمای مصر در مسیر احیا؛ چرا افزایش تولید برای رسیدن به مخاطب کافی نیست؟
فیلم‌سازان و تهیه‌کنندگان حاضر در نهمین جشنواره الجونه، از نیاز به فیلم‌نامه‌های قوی‌تر، برنامه‌ریزی زودهنگام برای پخش و گسترش سینماهای در دسترس می‌گویند؛ حلقه‌هایی که باید استعداد را به موفقیتی پایدار پیوند دهند.
سینمای مصر دوباره نشانه‌هایی از رشد تولید را نشان می‌دهد، اما پرسشی که در پایان نهمین جشنواره فیلم الجونه میان شماری از سینماگران مصر و منطقه مطرح بود، تنها به تعداد فیلم‌ها مربوط نمی‌شد: چگونه می‌توان ظرفیت گسترده استعدادها را به آثاری تبدیل کرد که هم در خانه مخاطب پیدا کنند و هم فراتر از مرزها دیده شوند؟ پاسخ‌های آن‌ها از میز نگارش فیلم‌نامه آغاز می‌شود و تا تأمین مالی فیلم بعدی ادامه پیدا می‌کند.
مصر زمانی بر تولید سینمایی جهان عرب مسلط بود، اما در فاصله‌ای کوتاه بخش بزرگی از حجم تولید خود را از دست داد. بنا بر آمار اتاق صنعت سینمای مصر، این کشور در سال ۱۹۸۸، ۱۱۲ فیلم تولید کرد؛ رقمی که یک دهه بعد به تنها ۱۶ فیلم رسید. آمارهای تازه‌تر از بهبود حکایت دارند: تعداد فیلم‌های بلند تولیدشده از ۵۱ اثر در سال ۲۰۲۲ به ۶۷ اثر در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. با این حال، رشد کمّی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فیلم‌ها راه خود را به بازار و مخاطب باز کنند.
محمد مشیش، تهیه‌کننده باسابقه سوری که دهه‌ها در مصر فعالیت کرده، معتقد است استفاده از این فرصت پیش از هر چیز به تقویت مرحله توسعه وابسته است. او به ورایتی گفت: «باید زمان بیشتری برای توسعه پروژه و فیلم‌نامه‌نویسی داشته باشیم. همه اجزای صنعت را داریم، اما فیلم‌نامه نداریم. خب چه کار می‌شود کرد؟ دوربین خوب دارم، مدیر فیلم‌برداری خوب دارم، ولی بدون فیلم‌نامه خوب کاری از دستمان برنمی‌آید.»
مشیش ظرفیت پلتفرم‌ها برای گسترش دامنه مخاطبان داستان‌های مصری را از نزدیک تجربه کرده است. او تهیه‌کننده درام تلویزیونی «Grand Hotel» محصول ۲۰۱۶ بود؛ اثری که نتفلیکس در سال ۲۰۱۸ با عنوان «Secret of the Nile» در سطح بین‌المللی عرضه کرد و به نخستین سریال مصری و عربی‌زبان این سرویس تبدیل شد.
از نگاه او، دسترسی گسترده‌تر به آثار جهان، نسل جوان فیلم‌سازان را نیز تغییر داده است. این نسل به کمک اینترنت و پلتفرم‌ها، تنها تماشاگر تولیدات فرهنگ خود نیست و با نگاه‌های متنوع‌تری آشنا می‌شود. مشیش در عین حال تأکید دارد که این گشودگی باید با تجربه حرفه‌ای همراه شود: «باید نسل قدیم و جدید را کنار هم بیاوریم. نسل تازه نگاه متفاوتی دارد، اما سینما همچنان به تجربه نیاز دارد. باید استعدادهای جدید را با تخصصی که از قبل در صنعت وجود دارد ترکیب کنیم.»
هادی الباجوری، کارگردان مصری که فیلم «Hepta: The Last Lecture» او در سال ۲۰۱۶ به پرفروش‌ترین فیلم عاشقانه تاریخ سینمای مصر تبدیل شد، گسترش استریم را یکی از مهم‌ترین فرصت‌های استعدادهای بومی می‌داند. به گفته او، پلتفرم‌ها هم محل‌های بیشتری برای نمایش آثار فراهم کرده‌اند و هم امکان کشف داستان‌ها، ژانرها، کارگردانان، مدیران فیلم‌برداری، بازیگران و سبک‌های متفاوت را افزایش داده‌اند.
این دسترسی البته انتظارات تماشاگران را هم بالا برده است. الباجوری می‌گوید: «آن‌ها ژانرهای تازه و داستان‌های اصیل می‌خواهند.» به این ترتیب، همان فضایی که فرصت دیده‌شدن ایجاد می‌کند، رقابت بر سر جلب توجه مخاطب را نیز جدی‌تر کرده است.
این تغییر در کشورهای خلیج فارس، به‌عنوان بازاری مهم برای فیلم‌های مصری، پیامدهای ویژه‌ای دارد. مشیش به توسعه سالن‌های سینما در عربستان سعودی اشاره می‌کند و می‌گوید در ابتدای بازگشایی سینماها، تازگی تجربه برای بسیاری از تماشاگران کافی بود: «انگار می‌گفتند می‌روم سینما، پاپ‌کورن می‌خورم و مهم نیست چه فیلمی ببینم.»
اما به گفته او، آن مرحله گذشته است: «حالا انتخاب‌گرتر شده‌اند و دیگر هر چیزی را قبول نمی‌کنند. با باز شدن سینماها در عربستان و کشورهای خلیج فارس، فیلم‌های بین‌المللی می‌بینند و همان سطح کیفیت را می‌خواهند.»
زیاد سروجی، تهیه‌کننده و پخش‌کننده لبنانی «Palestine 36» که در سینما و تلویزیون جهان عرب فعالیت دارد، معتقد است پاسخ به این رقابت، شبیه کردن فیلم‌های عربی به نمونه‌های خارجی نیست. او می‌گوید: «داستانی که هویت و جزئیات خاص خودش را دارد از مرزها عبور می‌کند، نه داستانی کلی و بی‌هویت. خریداران بین‌المللی دنبال فیلم‌های عربیِ مقلد سینمای ژانری غرب نیستند و از آثاری که فقط برای توضیح منطقه به آدم‌های بیرون ساخته می‌شوند هم خسته شده‌اند. آن‌ها داستان‌هایی می‌خواهند که ریشه در جهانی کاملاً مشخص داشته باشند، اما ایده محوری‌شان را هر کسی بتواند در یک جمله بفهمد.»
از نظر سروجی، مشکل بسیاری از پروژه‌ها پس از شکل‌گیری ایده آغاز می‌شود. او توضیح می‌دهد: «ایده خوب در را به روی شما باز می‌کند، اما شما را از مرحله تولید عبور نمی‌دهد و قطعاً به‌تنهایی به مخاطب نمی‌رساند.»
او بخشی از موانع اصلی را ساختاری می‌داند: فیلم‌هایی که بدون حضور زودهنگام نماینده فروش، بدون آماده بودن اقلام و مدارک لازم برای تحویل به خریدار و بدون راهبرد مشخصی فراتر از نخستین نمایش جشنواره‌ای وارد بازار می‌شوند. سروجی تأکید می‌کند: «فروش و پخش باید از روز اول استراتژی داشته باشند، نه بعد از نمایش افتتاحیه.»
جشنواره الجونه می‌کوشد بخشی از این فاصله را در مراحل ابتدایی شکل‌گیری پروژه‌ها پوشش دهد. سینه‌الجونه، بازوی حرفه‌ای جشنواره، در این دوره بخش «صداهای مصری» را راه‌اندازی کرد و چهار پروژه مصری در حال توسعه را برای آموزش متناسب با نیاز هر پروژه برگزید. این آموزش‌ها بر ارائه پروژه به سرمایه‌گذاران، آماده‌سازی مجموعه عوامل و عناصر لازم برای جذب حمایت و همچنین تولید مشترک متمرکز بودند.
الباجوری در کنار این حمایت‌ها، خواهان تقویت مسیرهای مستقیم دسترسی به تماشاگر است: «به پلتفرم‌های بیشتری با مالکیت مصری و سالن‌های سینمای بیشتر نیاز داریم؛ سینماهایی ارزان که همه بتوانند به آن‌ها دسترسی داشته باشند. به این زیرساخت‌ها نیاز داریم تا مجبور نباشیم به دیگران وابسته بمانیم. باید فیلم‌هایمان را در سینماها و پلتفرم‌های خودمان نمایش بدهیم.»
نقطه مشترک این دیدگاه‌ها روشن است: احیای سینمای مصر تنها با افزایش تولید یا چند موفقیت جشنواره‌ای سنجیده نمی‌شود. فیلم‌نامه، تجربه حرفه‌ای، شناخت بازار و امکان نمایش باید از ابتدا به یکدیگر متصل باشند تا موفقیت یک اثر، راه را برای اثر بعدی باز کند. سروجی این معیار را چنین بیان می‌کند: «انتخاب شدن در یک جشنواره بزرگ، نقطه شروع است، نه یک کارنامه حرفه‌ای. موفقیت پایدار یعنی تأمین مالی فیلم دومتان از فیلم اول آسان‌تر باشد.»
