شاید عجیب و حتی باورنکردنی به نظر برسد، اما در قرن هجدهم، در یکی از چاپخانههای پاریس، گروهی از شاگردان چاپخانه برای گربهها یک دادگاه ساختگی برگزار کردند و آنها را بهصورت نمادین «محاکمه» و بعد اعدام کردند. این واقعه بعدها با عنوان «کشتار بزرگ گربهها» یا The Great Cat Massacre شناخته شد و به یکی از عجیبترین روایتهای تاریخ اجتماعی فرانسه تبدیل شد.
ماجرا از کجا شروع شد؟
این اتفاق به حدود سال ۱۷۳۰ میلادی و فضای کارگاهی پاریس پیش از انقلاب فرانسه برمیگردد؛ زمانی که شاگردان چاپخانهها در شرایطی سخت کار میکردند. آنها معمولاً ساعتهای طولانی مشغول کار بودند، دستمزد کمی میگرفتند و زندگی روزمرهشان با فشار، بیخوابی و نابرابری همراه بود.
در مقابل، صاحبان چاپخانهها و خانوادههایشان زندگی بسیار راحتتری داشتند. طبق روایتهای تاریخی، حتی گربههای خانه و چاپخانه، مخصوصاً گربه محبوب همسر صاحبکار، با ناز و توجه نگهداری میشدند؛ چیزی که برای شاگردان فقیر و خسته، نمادی از بیعدالتی به نظر میرسید.
چرا گربهها هدف خشم قرار گرفتند؟
برای شاگردان چاپخانه، گربهها فقط حیوان خانگی نبودند. آنها بهتدریج به نمادی از ثروت، امتیاز طبقاتی و بیتوجهی صاحبان کار به رنج کارگران تبدیل شدند. شاگردان احساس میکردند خودشان مثل ابزار کار با آنها رفتار میشود، اما گربههای صاحبکار از رفاه و توجه بیشتری برخوردارند.
از طرف دیگر، آنها معتقد بودند گربهها حتی وظیفه اصلیشان، یعنی گرفتن موشها، را هم درست انجام نمیدهند. بنابراین اتهام «موش نگرفتن» در دادگاه ساختگی، در ظاهر دلیل محاکمه بود؛ اما در واقع، بهانهای برای ابراز خشم نسبت به وضعیت ناعادلانه کار و اختلاف طبقاتی محسوب میشد.
دادگاه ساختگی در حیاط چاپخانه
سرانجام شاگردان، گربههای محله و چاپخانه را جمع کردند و در حیاط چاپخانه برای آنها یک مراسم نمایشی ترتیب دادند؛ مراسمی شبیه دادگاه، با اتهام، حکم و اجرای مجازات. این نمایش خشن، برای شاگردان نوعی شوخی تلخ و انتقام نمادین بود.
آنها گربهها را بهخاطر «انجام ندادن وظیفه» محکوم کردند؛ اما معنای عمیقتر این اتفاق، اعتراض به صاحبان چاپخانه و مناسبات ناعادلانهای بود که شاگردان سالها تحمل کرده بودند.
منبع تاریخی این روایت چیست؟
این ماجرا بیشتر از همه با کتاب معروف «کشتار بزرگ گربهها و دیگر اپیزودهای تاریخ فرهنگی فرانسه» نوشته تاریخنگار آمریکایی رابرت دارنتون (Robert Darnton) شناخته میشود. این کتاب در سال ۱۹۸۴ منتشر شد و یکی از آثار مهم در حوزه تاریخ فرهنگی به شمار میآید.
دارنتون در این کتاب تلاش کرد نشان دهد که برای فهم گذشته، فقط نباید به جنگها، پادشاهان و سیاستمداران نگاه کرد؛ گاهی یک شوخی عجیب، یک مراسم کارگاهی یا حتی رفتار خشونتآمیز با حیوانات میتواند نشانهای از ذهنیت، ترسها، خشمها و روابط طبقاتی یک جامعه باشد.
آیا واقعاً حیوانات در اروپا محاکمه میشدند؟
نکته جالب این است که در اروپای قرون وسطی و اوایل دوران مدرن، مواردی از محاکمه حیوانات بهصورت واقعی ثبت شده است. در برخی شهرها و روستاها، حیواناتی مثل خوکها، گاوها یا حتی حشرات به اتهام آسیب رساندن به انسان، محصولات کشاورزی یا اموال عمومی محاکمه میشدند.
البته ماجرای گربههای پاریس بیشتر یک دادگاه نمایشی و نمادین بود، نه محاکمه رسمی حقوقی. با این حال، همین شباهت به سنتهای قدیمی محاکمه حیوانات، آن را از نظر تاریخی عجیبتر و قابلتأملتر میکند.
معنای پنهان این اتفاق
در نگاه امروز، این ماجرا بدون تردید نمونهای از خشونت علیه حیوانات است و قابل دفاع نیست. اما برای تاریخنگاران، اهمیت آن در این است که نشان میدهد طبقات فرودست چگونه گاهی خشم خود را به شکلهای نمادین، نمایشی و حتی خشن بروز میدادند.
شاگردان چاپخانه نمیتوانستند مستقیماً با صاحبکارانشان درگیر شوند؛ پس گربهها، که در ذهن آنها نماد رفاه و بیعدالتی بودند، هدف اعتراض قرار گرفتند. به همین دلیل، «کشتار بزرگ گربهها» فقط یک روایت عجیب درباره حیوانات نیست؛ بلکه تصویری تلخ از اختلاف طبقاتی، فشار کاری و نابرابری اجتماعی در فرانسه پیش از انقلاب است.
ماجرای محاکمه و اعدام نمادین گربهها در پاریس قرن هجدهم، یکی از عجیبترین روایتهای تاریخ فرهنگی فرانسه است. اتفاقی که در ظاهر درباره گربهها بود، اما در واقع از خشم پنهان شاگردان چاپخانه، نابرابری طبقاتی و فشارهای اجتماعی آن دوران حرف میزد. شاید همین لایههای پنهان است که باعث شده این روایت بعد از نزدیک به سه قرن، هنوز هم بحثبرانگیز و فراموشنشدنی باشد.
