نقد و بررسی «How to Rob a Bank» (چطوری می‌شه یه بانک زد)؛ شورش برای لایک و اشتراک

در «چطوری می‌شه یه بانک زد»، پول تنها چیزی نیست که سارقان تصاحب می‌کنند؛ آن‌ها توجه عمومی را هم می‌خواهند. دوربین بخشی از عملیات است و انتشار تصویر، به‌اندازه فرار اهمیت دارد. این جابه‌جایی، ایده مرکزی فیلم دیوید لیچ را می‌سازد: در اقتصادی که دیده شدن خودش سرمایه است، سرقت می‌تواند هم اعتراض باشد و هم تولید محتوا. فیلم از همین نقطه امکان بازنگری در ژانر سرقت را پیدا می‌کند، اما میان بررسی سازوکار شهرت و استفاده از جذابیت آن، اغلب راه دوم را انتخاب می‌کند.

گروه چهارنفری «Who’s Hungry» (کی گرسنه‌ست؟) با نقاب‌های حیوانی، بانک‌های پیتسبرگ را هدف می‌گیرد و ویدیوهای تدوین‌شده ماجراهایش را منتشر می‌کند. رایان، رهبر گروه با بازی نیکلاس هولت، مخاطبان را خطاب قرار می‌دهد و برای اقداماتش توجیهی اجتماعی می‌سازد. امی، هوگو و وینس نیز هرکدام سهمی از سرخوردگی اقتصادی دارند. جذابیت اولیه، در ترکیب خلافکاری با مهارت رسانه‌ای است: این افراد صرفا نمی‌خواهند قانون را دور بزنند، بلکه می‌کوشند معنای کارشان را پیشاپیش تعیین کنند. نبرد اصلی، علاوه بر تصاحب پول، بر سر مالکیت روایت است.

«How to Rob a Bank» (چطوری می‌شه یه بانک زد) از سنت آشنای سارقان محبوب استفاده می‌کند: آدم‌های کوچک در برابر نهادهای بزرگ. بااین‌حال، نمایش سرقت‌های کم‌خون‌ریزی نباید با بی‌خشونت بودن آن‌ها یکی گرفته شود. حضور اسلحه و تهدید، حتی بدون شلیک، تجربه کارکنان و مشتریان بانک را شکل می‌دهد. فیلم عمدتا این منظر را کنار می‌گذارد تا همراهی با قهرمانان آسان بماند. این انتخاب برای یک فانتزی ژانری قابل‌فهم است، اما ادعای عدالت‌خواهانه روایت را محدود می‌کند؛ اعتراض به آسیب ساختاری، پیامدهای رفتار معترضان را خودبه‌خود حذف نمی‌کند.

هولت برای رایان کیفیتی دوگانه می‌سازد: هم سخنگویی جذاب است و هم مردی که خشم می‌تواند قضاوتش را مختل کند. نگاه نافذ و اطمینان اجرایی او، فاصله میان رهبر سیاسی و چهره تبلیغاتی را کوتاه می‌کند. بهترین امکان شخصیت همین‌جاست؛ آیا رایان مخاطب جمع می‌کند تا تغییری ایجاد کند، یا نیاز به مخاطب، شکل تغییر موردنظرش را تعیین می‌کند؟ فیلمنامه مارک بیانکولی کمتر از ظرفیت این پرسش استفاده می‌کند. سخنرانی‌های مستقیم جای رفتارهای چندمعنا را می‌گیرند و شخصیت، گاهی به بلندگوی حرف‌هایی تبدیل می‌شود که فیلم پیش‌تر بیان کرده است.

پنهان کردن انگیزه‌های شخصی گروه، قرار است به روایت تعلیق بدهد، اما هزینه دراماتیک دارد. برای مدتی طولانی، اعضا بیشتر نقش‌های اجرایی‌اند تا آدم‌هایی با رابطه‌ای ملموس. نمی‌فهمیم چگونه کنار هم قرار گرفته‌اند یا اختلاف‌هایشان چگونه مهار می‌شود. سپس گذشته‌های دردناک از راه می‌رسند تا همدلی را عمیق کنند، ولی این اطلاعات همیشه به تجربه زنده تبدیل نمی‌شوند. آنا ساوای، به‌ویژه، کمتر از توانایی‌اش مجال دارد؛ امی در بخش‌هایی راننده‌ای ماهر و همراه رایان است، درحالی‌که اندوه مشترکشان می‌توانست ساختار رابطه را پیچیده‌تر کند.

پیت دیویدسون در نقش وینس، با اجرایی آرام‌تر از تصویر عمومی‌اش، بخشی از این کمبود را جبران می‌کند. خستگی او به سرخوردگی یک کهنه‌سرباز وزن می‌دهد، بدون آنکه هر لحظه نیازمند توضیح باشد. رنزی فلیز نیز به هوگو تحرکی خوشایند می‌بخشد، اما شخصیتش عمدتا به تخصص دیجیتال محدود می‌ماند. مشکل، تعداد بازیگران نیست؛ توزیع فرصت است. فیلم گروهی کوچک دارد، ولی چنان با اعضایش برخورد می‌کند که گویی در یک گروه بزرگ‌تر، ناچار به حذف جزئیات شده است. نتیجه، صمیمیتی است که بیشتر ادعا می‌شود تا شکل بگیرد.

مسیر موازی تحقیقات، جان وست، مامور اف‌بی‌آی با بازی جان سی. رایلی، را کنار ریگان گاردنر، متخصص فناوری با بازی زوئی کراویتز، می‌نشاند. وست برای تعقیب گروه به دانش زنی نیاز دارد که خودش به‌دلیل ساخت نرم‌افزار نظارتی غیرقانونی در حبس خانگی است. ترکیب قانون‌مداری قدیمی و بدبینی دیجیتال، زمینه کمدی مناسبی دارد. رایلی و کراویتز در لحظات کوچک، از مکث و واکنش خنده می‌سازند؛ اما شوخی‌های اصرارآمیز درباره عادت‌ها و ظاهر ریگان، گاهی این شیمی طبیعی را زیر نمایش تصنعی تفاوت‌هایشان پنهان می‌کند.

مهم‌تر آنکه این دو مسیر، به‌اندازه کافی یکدیگر را تغییر نمی‌دهند. ریگان می‌توانست حلقه اتصال اعتراض سارقان و قدرت نهادهای نظارتی باشد، زیرا ابزارش نشان می‌دهد همان اینترنتی که امکان دیده شدن می‌دهد، قابلیت شناسایی و کنترل نیز دارد. بااین‌حال، فیلم بیشتر از فناوری برای پیش بردن معما استفاده می‌کند تا بررسی این تناقض. «چطوری می‌شه یه بانک زد» (How to Rob a Bank) درباره قدرت اطلاعات حرف می‌زند، اما شخصیت برخوردار از حساس‌ترین اطلاعات، کمتر وارد برخوردی تعیین‌کننده با منطق رایان می‌شود. ارتباط موضوعی جای اتصال دراماتیک را می‌گیرد.

پرداخت وست نیز محافظه‌کاری فیلم را آشکار می‌کند. داشتن ماموری درستکار، به‌خودی‌خود انکار فساد نهادی نیست؛ مشکل، نحوه مصون ماندن نگاه او از پرسش است. خاطره زیان دیدن یکی از بستگانش در آشوب، می‌تواند نگرانی او درباره امنیت را توضیح دهد. اما نقش شرکت بیمه در تشدید آن فاجعه، امکان نتیجه‌گیری دیگری هم دارد. فیلم این شکاف را جدی دنبال نمی‌کند و ریگان بیشتر شنونده می‌ماند. بنابراین گفت‌وگو درباره نظم و عدالت، به‌جای رویارویی دو استدلال، گاهی به انتقال حکمتی از پیش تاییدشده تبدیل می‌شود.

زبان تصویری، جاه‌طلبانه‌تر از این گفت‌وگوهاست. ویدیوهای گروه با رنگ‌های اشباع‌شده، گرافیک‌های جهنده، نماهای دوربین‌های کوچک و برش‌های متوالی، جرم را به محصولی قابل‌مصرف تبدیل می‌کنند. در مقابل، بخش‌هایی از واقعیت بیرون از کانال، تخت‌تر و کم‌زرق‌وبرق‌ترند. این تفاوت می‌توانست فاصله میان تجربه و بسته‌بندی را برجسته کند، اما فیلم خودش شیفته همان بسته‌بندی است. نماها پیش از آنکه فرصت مشاهده بدهند، جایگزین می‌شوند. گاهی احساس می‌کنیم قرار است هیجان‌زده باشیم، بی‌آنکه جغرافیای صحنه یا کیفیت خطر را به‌روشنی درک کنیم.

لیچ در تعقیب‌وگریزها و برخوردهای فیزیکی، همچنان توانایی ساختن ضرباهنگ دارد، اما اکشن به ستون پیونددهنده روایت تبدیل نمی‌شود. نیمه پرتحرک آغازین، جای خود را به توضیح انگیزه‌ها و تسویه‌حساب‌های عاطفی طولانی می‌دهد. موسیقی و طراحی صدا نیز این تغییر را همیشه نرم نمی‌کنند. افزایش محسوس حجم صدا در قطعات اینترنتی، منطق جلب توجه را بازسازی می‌کند، ولی گاهی دیالوگ را می‌پوشاند. استفاده مکرر از ترانه‌های بیلی آیلیش، احساس اندوه را اعلام می‌کند؛ اندوهی که برای اثرگذاری ماندگار، بیشتر به پرورش رابطه نیاز دارد تا تاکید موسیقایی.

پیتسبرگ به این نمایش دیجیتال زمینه‌ای مادی می‌دهد. شهر با میراث صنعتی و کارگری‌اش، محل مناسبی برای برخورد وعده‌های قدیمی رفاه با اقتصاد جدید توجه است. ساختمان‌ها و مسیرهای شهری، فیلم را از فضای بی‌هویت بسیاری از اکشن‌های استودیویی جدا می‌کنند. بااین‌حال، تاریخ محل کمتر وارد زندگی شخصیت‌ها می‌شود. «How to Rob a Bank» (چطوری می‌شه یه بانک زد) از حضور شهر بهره می‌برد، اما نمی‌تواند همیشه میان مکان، شغل و سرخوردگی اجتماعی پیوندی دقیق بسازد. پیتسبرگ بیش از یک پس‌زمینه است، ولی هنوز کمتر از یک نیروی روایی.

تولید چنین داستانی توسط آمازون ام‌جی‌ام، تناقضی قابل‌بحث دارد، اما وابستگی به استودیو به‌تنهایی نقد اجتماعی را بی‌اعتبار نمی‌کند. پرسش مهم‌تر این است که فیلم خشم را به کدام سو هدایت می‌کند. تمرکز بر والتون، بانکدار متکبر با بازی کریستین اسلیتر، انتقام را ملموس می‌سازد، ولی مسئله ساختاری را به چهره‌ای بدطینت تقلیل می‌دهد. هم‌زمان، اعتراض در قالب ستاره‌های جذاب و ویدیوهای خوش‌مصرف عرضه می‌شود. فیلم می‌خواهد علیه کالایی شدن زندگی حرف بزند، اما بخش عمده انرژی‌اش صرف کالایی کردن تصویر شورش می‌شود.

«چطوری می‌شه یه بانک زد» اثری بی‌جاذبه نیست؛ هولت، چند لحظه کمدی و ایده تبدیل مخاطب به بخشی از نقشه، آن را زنده نگه می‌دارند. بااین‌حال، نه دقت یک تریلر سرقت منسجم را دارد و نه برای ادعاهای اجتماعی‌اش عمق کافی می‌سازد. ارزشش در تشخیص این واقعیت است که توجه می‌تواند از پول قدرتمندتر باشد. محدودیتش، اشتباه گرفتن دیده شدن با اثر گذاشتن است؛ تمایزی که هم قهرمانان فیلم و هم خود فیلم، نیاز دارند جدی‌تر بگیرند.

مرضیه جمالی – فرامدیا