شاید تجربه کرده باشید: پرواز شما با تأخیر شروع شده و صدای خلبان از بلندگو میآید و نوید میدهد که ممکن است بتواند بخشی از این زمان را در طول پرواز جبران کند تا شما به موقع به مقصد یا پرواز بعدی برسید.
اما خلبانها چگونه این زمان را جبران میکنند؟ آیا کافی است «پدال گاز» را بیشتر فشار بدهند؟ واقعیت این است که روشهای واقعی، نه شامل کرمچالههای علمیتخیلی میشود و نه یادآوری صحنههای فیلمهای «Top Gun»؛ بلکه مجموعهای از تاکتیکها و هماهنگیهاست.
هماهنگی با کنترل ترافیک هوایی (ATC)
نخستین قدم، اطلاع به کنترل ترافیک هوایی (Air Traffic Control) درباره وضعیت تأخیر است. ATC مسئول هدایت تمام پروازها برای حفظ حداکثر ایمنی و بهرهوری است و بدون تأیید آنها، خلبان نمیتواند مسیر پرواز را سریعتر یا کوتاهتر کند.
پروازها معمولاً مسیر مستقیم بین دو نقطه را طی نمیکنند. مسیرها شامل مجموعهای از نقاط راهی (Waypoints) هستند که هواپیما باید از آنها عبور کند. اگر چند نقطه راه حذف شود، که به آن مسیر مستقیم (Direct Routing) میگویند، میتوان چند دقیقهای از زمان پرواز کم کرد.
جیم کاکس (Jim Cox)، خلبان بازنشسته US Airways و مدیر شرکت مشاوره ایمنی پرواز Safety Operating Systems میگوید: «ATC مسیرهای ترجیحی برای ورود و خروج از شهرهای بزرگ دارد که باید همان مسیر ثبتشده پرواز رعایت شود؛ اما بسته به میزان ترافیک، ممکن است با درخواست کوتاه کردن مسیر بین نقاط راه موافقت کنند.»
این روش برای پروازهای طولانی مؤثرتر است؛ در پروازهای کوتاه معمولاً امکان صرفهجویی قابلتوجه در زمان وجود ندارد.
باد مخالف و باد موافق
شرایط باد نقش بزرگی در مدت زمان پرواز دارد:
- باد مخالف (Headwind): در جهت مخالف حرکت هواپیما میوزد و سرعت کلی را کاهش میدهد.
- باد موافق (Tailwind): در جهت حرکت هواپیما میوزد و مدت پرواز را کاهش میدهد.
اگر امکان اجتناب از باد مخالف وجود نداشته باشد، خلبانها تلاش میکنند اثر آن را به حداقل برسانند.
بادهای غالب در بسیاری مناطق جهان از غرب به شرق میوزند، بنابراین خطوط هوایی معمولاً مسیرهای پروازی را بر اساس الگوی بادهای رایج در ساعات یا فصلهای مختلف انتخاب میکنند. تغییر جهت باد میتواند باعث کوتاهتر شدن زمان پرواز نسبت به روزها یا هفتههای قبل شود.
مسیرهای شرقی–غربی میتوانند از باد موافق بهرهبرداری کنند، اما مسیرهای شمالی–جنوبی نفعی از باد ندارند.
چرا افزایش سرعت جواب نمیدهد؟
ممکن است بپرسید چرا خلبانها بهسادگی سرعت هواپیما را افزایش نمیدهند. هواپیماهای مدرن در حداکثر سرعت بهینه طراحی شدهاند. افزایش سرعت، هم صرفهجویی زمانی اندکی ایجاد میکند و هم مصرف سوخت — که گرانترین منبع شرکتهای هواپیمایی است — را به شدت بالا میبرد.
حتی در پروازهای بسیار طولانی، افزایش سرعت بهمعنی مصرف صدها پوند سوخت اضافی و نهایتاً صرفهجویی چند دقیقهای است.
زمان پرواز و زمان بلاکی (Block Time)
شرکتهای هواپیمایی زمان سفر را با اصطلاحاتی چون زمان پرواز (Flight Time) و زمان بلاکی (Block Time) محاسبه میکنند.
زمان بلاکی شامل رویدادهایی مانند تاکسی از گیت تا باند، برخاست و نشستن است. پروازهایی به/از فرودگاههای شلوغ مثل آتلانتا یا نیویورک معمولاً زمان بلاکی بیشتری دارند تا امکان جبران تأخیر فراهم شود.
تغییر در مسیر و استفاده از شرایط باد معمولاً زمانی مؤثر است که چرخهای هواپیما از زمین جدا شده باشند و خلبان بتواند در زمان پرواز چند دقیقه صرفهجویی کند.
چرا زود رسیدن همیشه خوب نیست؟
بر خلاف تصور، رسیدن زودتر همیشه مطلوب نیست. برنامههای پروازی به شدت ساختارمند هستند و زیرساخت فرودگاهها ظرفیت محدودی دارد. بهعنوان نمونه:
- اگر ۱۵ گیت موجود باشد، هواپیمای شانزدهم که زودتر رسیده جایی برای پیادهکردن مسافران ندارد.
- تیمهای زمینی ظرفیت مشخصی برای بارگیری/تخلیه چمدانها دارند؛ رسیدن زودتر ممکن است مسافران را منتظر دریافت بار کند.
بنابراین بهترین راه رسیدن به موقع بدون میانبر، این است که هواپیما به موقع حرکت کند. بعضی ایرلاینها در این زمینه عملکرد بهتری دارند.
نکته جالب
با وجود پیشرفتهای عظیم فناوری موتور، سرعت هواپیماهای مسافربری از دهه ۱۹۶۰ افزایش نیافته و حتی در برخی موارد کمتر شده است؛ دلیل آن بهینهسازی مصرف سوخت، کاهش مقاومت هوا (Drag) و کنترل هزینه برمیگردد، زیرا سوخت بخش بزرگی از هزینه عملیاتی ایرلاینها را تشکیل میدهد.
پرسش متداول
آیا خلبانها از سرعت عمودی (Vertical Speed) استفاده میکنند؟
بله؛ سرعت عمودی برای صعود یا کاهش ارتفاع سریع استفاده میشود. مثلاً اگر لازم باشد برای دوری از یک طوفان، هواپیما سریعاً به زیر ابرها برود، خلبان از این روش استفاده میکند.
