خدمه اچ‌ام‌اس ویکتوری؛ ملوانان خارجی، داوطلبان و …

تصویر رایج از کشتی‌های جنگی بریتانیا، عرشه‌ای مملو از ملوانان انگلیسی است؛ اما واقعیت تاریخی پیچیده‌تر از این تصور ساده بود. خدمه اچ‌ام‌اس ویکتوری (HMS Victory)، کشتی مشهور دریاسالار هوریشیو نلسون (Horatio Nelson)، ترکیبی متنوع از مردانی با ملیت‌ها و سرگذشت‌های متفاوت بودند.

بیشتر خدمه این کشتی از بریتانیا و ایرلند می‌آمدند، اما حدود ۱۰ درصد آنان خارجی بودند. آمریکایی‌ها، ایتالیایی‌ها، هلندی‌ها، مالتی‌ها و ساکنان جزایر هند غربی در کنار ملوانان بریتانیایی خدمت می‌کردند. بااین‌حال، تفاوت میان آنان فقط به ملیت محدود نمی‌شد؛ برخی داوطلبانه به نیروی دریایی پیوسته بودند و برخی دیگر هیچ انتخابی برای حضور در کشتی نداشتند.

خدمه‌ای چندملیتی روی یک کشتی بریتانیایی

حضور اتباع خارجی در اچ‌ام‌اس ویکتوری نشان می‌دهد که نیروی دریایی بریتانیا، مانند بسیاری از ناوگان‌های بزرگ آن دوران، محیطی کاملا یکدست و محدود به یک ملیت نبود. بنادر، کشتی‌های تجاری و مسیرهای دریایی، مردمانی از مناطق گوناگون را در کنار یکدیگر قرار می‌دادند.

بر اساس روایت موجود، بیشتر خدمه ویکتوری بریتانیایی و ایرلندی بودند، اما تقریبا از هر ۱۰ نفر، یک نفر تابعیت یا خاستگاهی خارجی داشت. در میان آنان نام آمریکایی‌ها، ایتالیایی‌ها، هلندی‌ها، مالتی‌ها و اهالی جزایر هند غربی دیده می‌شد.

این تنوع برای یک کشتی جنگی اهمیت زیادی داشت. خدمه باید با وجود تفاوت در زبان، پیشینه و تجربه، به‌صورت هماهنگ عمل می‌کردند. در کشتی‌های بادبانی نظامی، اجرای درست و سریع فرمان‌ها می‌توانست میان موفقیت و شکست، یا حتی میان مرگ و زندگی، تفاوت ایجاد کند.

نیمی داوطلب و نیمی گرفتار سربازگیری اجباری

حدود نیمی از خدمه اچ‌ام‌اس ویکتوری داوطلب بودند. خدمت در نیروی دریایی برای برخی مردان فرصتی برای داشتن درآمد، کسب تجربه و یافتن جایگاهی در جامعه دریایی محسوب می‌شد. بااین‌حال، نیم دیگر از طریق «سربازگیری اجباری دریایی» (Impressment) وارد خدمت شده بودند.

در این شیوه، نیروی دریایی می‌توانست ملوانان واجد شرایط را بدون رضایتشان به خدمت نظامی بگیرد. اجرای این روند بر عهده «دسته‌های سربازگیری دریایی» (Press Gangs) بود؛ گروه‌هایی که نامشان در میان مردم عادی با ترس و نفرت همراه شده بود.

این دسته‌ها در بنادر به جست‌وجوی ملوانان می‌پرداختند و گاهی کشتی‌های عبوری را نیز بررسی می‌کردند. از نگاه نیروی دریایی، ملوانان بریتانیایی می‌توانستند مشمول خدمت اجباری شوند؛ حتی اگر خودشان تمایلی به پیوستن به ناوگان جنگی نداشتند.

دسته‌های سربازگیری چگونه عمل می‌کردند؟

ماموران سربازگیری معمولا به سراغ افرادی می‌رفتند که سابقه دریانوردی داشتند. یک کشتی جنگی بزرگ برای حرکت، هدایت بادبان‌ها، کار با توپ‌ها، تعمیر تجهیزات و انجام وظایف روزمره به شمار زیادی نیروی ماهر نیاز داشت. در دوره‌هایی که نیاز نیروی دریایی افزایش می‌یافت، تامین این تعداد نیروی انسانی تنها با اتکا به داوطلبان آسان نبود.

به همین دلیل، سربازگیری اجباری به ابزاری برای جبران کمبود ملوان تبدیل شد. این روند همیشه مسالمت‌آمیز نبود و گاه به درگیری میان ماموران و مردم می‌انجامید. غیرمنتظره نیست که چنین گروه‌هایی در میان ساکنان بنادر محبوبیتی نداشته باشند؛ زیرا حضور آنان می‌توانست به معنای جدا شدن ناگهانی یک مرد از خانه، خانواده یا شغلش باشد.

در برخی موارد، ماموران حتی مردانی را بازداشت می‌کردند که نه ملوان بودند و نه تبعه بریتانیا. بااین‌حال، بیشتر این افراد در صورت اثبات هویت یا وضعیت واقعی خود آزاد می‌شدند. همین خطاها و برخوردهای خشن احتمالی به بدنامی دسته‌های سربازگیری دامن می‌زد.

واقعیت در برابر افسانه‌های سربازگیری دریایی

درباره سربازگیری اجباری نیروی دریایی بریتانیا روایت‌های اغراق‌آمیز فراوانی شکل گرفته است. یکی از باورهای رایج این است که ماموران، هر مرد بی‌خانمان یا آواره‌ای را از خیابان می‌گرفتند و به کشتی‌ها می‌فرستادند؛ اما نیروی دریایی ولگردان را به این شیوه جذب نمی‌کرد.

همچنین مجرمانی که به دلیل ارتکاب جرایم سنگین محکوم شده بودند، برای خدمت در نیروی دریایی پذیرفته نمی‌شدند. این محدودیت‌ها نشان می‌دهد که سربازگیری اجباری، با وجود خشونت و بی‌عدالتی‌های احتمالی، روندی کاملا بی‌قاعده نبود.

نیروی دریایی بیش از هر چیز به مردانی نیاز داشت که توانایی کار در دریا را داشته باشند. اداره یک کشتی جنگی بزرگ به مهارت، انضباط و هماهنگی وابسته بود و حضور افراد فاقد توانایی لازم می‌توانست نه‌تنها بی‌فایده، بلکه برای تمام کشتی خطرناک باشد.

چرا شناخت خدمه برای فرمانده اهمیت داشت؟

برای استفاده از تمام ظرفیت کشتی‌ای مانند ویکتوری، فرمانده باید هم کشتی و هم مردانش را به‌خوبی می‌شناخت. شناخت کشتی فقط به آگاهی از وضعیت بادبان‌ها، توپ‌ها و تجهیزات محدود نمی‌شد؛ فرمانده باید توانایی، تجربه و روحیه خدمه را نیز در نظر می‌گرفت.

ترکیب داوطلبان، نیروهای اجباری و ملوانانی از ملیت‌های مختلف، مدیریت کشتی را دشوارتر می‌کرد. برخی افراد احتمالا تجربه زیادی در دریا داشتند، درحالی‌که بعضی دیگر ممکن بود انگیزه کمتری برای خدمت نشان دهند. فرمانده ناچار بود این مجموعه ناهمگون را به گروهی منسجم تبدیل کند که بتواند در شرایط سخت و پرتنش، فرمان‌ها را سریع و دقیق اجرا کند.

این نکته یکی از واقعیت‌های کمتر دیده‌شده جنگ‌های دریایی است: قدرت یک ناو فقط به تعداد توپ‌ها یا استحکام بدنه آن وابسته نبود. توانایی فرمانده در مدیریت انسان‌ها نیز به همان اندازه اهمیت داشت.

ویکتوری؛ جامعه‌ای کوچک روی آب

خدمه اچ‌ام‌اس ویکتوری را می‌توان نمونه‌ای کوچک از جهان دریانوردی آن دوران دانست؛ جهانی که در آن افراد با زبان‌ها، ملیت‌ها و انگیزه‌های متفاوت در فضایی محدود کنار یکدیگر زندگی و کار می‌کردند.

یک گروه برای درآمد یا ماجراجویی داوطلب شده بود، گروهی دیگر به اجبار به خدمت آمده بود و تعدادی نیز از کشورها و مناطق دیگر به این جمع پیوسته بودند. با وجود این تفاوت‌ها، همه آنان باید برای حرکت و بقای کشتی همکاری می‌کردند.

همین ترکیب پیچیده یادآوری می‌کند که تاریخ کشتی‌های جنگی فقط تاریخ فرماندهان مشهور و نبردهای بزرگ نیست. پشت هر نام شناخته‌شده، صدها ملوان قرار داشتند که هرکدام داستانی متفاوت از انتخاب، اجبار، مهارت و بقا داشتند.

خدمه اچ‌ام‌اس ویکتوری برخلاف تصور عمومی، گروهی کاملا بریتانیایی و یکدست نبودند. حدود ۱۰ درصد آنان خارجی بودند و تقریبا نیمی از خدمه نیز نه با انتخاب شخصی، بلکه از طریق سربازگیری اجباری وارد نیروی دریایی شده بودند.

دسته‌های سربازگیری در بنادر و کشتی‌های عبوری به دنبال ملوانان بریتانیایی می‌گشتند و عملکردشان همیشه آرام یا عادلانه نبود. بااین‌حال، برخلاف برخی افسانه‌های رایج، نیروی دریایی هر فرد آواره یا مجرم خطرناکی را به خدمت نمی‌پذیرفت.

در نهایت، توانایی فرمانده در شناخت کشتی و مدیریت این جمع ناهمگون بود که می‌توانست ویکتوری را از یک سازه عظیم چوبی به نیرویی منظم و کارآمد در دریا تبدیل کند.

توضیح اصطلاحات

• سربازگیری اجباری دریایی (Impressment): روشی تاریخی که به نیروی دریایی اجازه می‌داد برخی ملوانان را بدون رضایتشان به خدمت نظامی بگیرد.
• دسته‌های سربازگیری دریایی (Press Gangs): گروه‌های ماموری که برای شناسایی و انتقال ملوانان مشمول خدمت اجباری به بنادر و کشتی‌ها اعزام می‌شدند.
• جزایر هند غربی (West Indies): عنوان تاریخی مجموعه‌ای از جزایر منطقه کاراییب که در منابع اروپایی آن دوران بسیار به کار می‌رفت.