شاید در نگاه اول، مهدود (Smog) مشکلی مختص کشورهای توسعهیافته به نظر برسد؛ تصاویری از ستارههای سینما در لسآنجلس (Los Angeles) که در خودروهای لوکس و آلاینده خود گیر افتادهاند و آلودگی آنقدر زیاد است که حتی تابلوی هالیوود (Hollywood Sign) دیده نمیشود. اما در واقع، مهدود معضلی جهانی است. با این حال، مهدودی که در سال ۱۹۵۲ لندن را دربر گرفت ــ آن هم سالها پیش از آنکه بزرگراهها با خودروها قفل شوند ــ فاجعهای تمامعیار بود که شهر را به آستانه توقف کامل کشاند.
«مهدود بزرگ لندن» («The Great London Smog») پدیدهای نبود که فقط چند روز منظرهای ناخوشایند ایجاد کند. به گفته منابع: «این آلودگی دودمانند آنقدر سمی بود که حتی گزارش شد گاوها را در مزارع خفه کرده و به کشتن داده است. چنان غلیظ بود که حملونقل جادهای، هوایی و ریلی را عملاً متوقف کرد.»
این فاجعه چگونه رخ داد؟
ماجرا از ۵ دسامبر ۱۹۵۲ آغاز شد؛ روزی که مهدودی نسبتاً معمولی در طول روز در هوا معلق بود. اما با فرارسیدن شب، این مهدود به مهی سنگین، غلیظ و با بوی گوگرد (Sulfurous) تبدیل شد. در حالت عادی، هوای گرم نزدیک سطح زمین بالا میرود و از میان هوای سردترِ بالای آن عبور میکند. اما در این مورد، هوای نزدیک زمین در لندن سردتر از لایه هوای بالایی شد؛ وضعیتی که به آن «وارونگی دما» (Thermal Inversion) میگویند.
در نتیجه، تمام دود و آلودگی ناشی از خانهها، کارخانهها و صنایع مختلف، در نزدیکی سطح زمین به دام افتاد. وقتی در این لایه هوای سرد، مه شکل گرفت، نور خورشید دیگر قادر نبود به زمین برسد و فرآیند تبخیر را آغاز کند. آلایندههای چسبناک و کدر در هوا باقی ماندند و قطرات آب متراکمشده به آنها چسبیدند و چیزی به نام «مه اسیدی» (Acid Fog) را پدید آوردند.
نقش سرما و زغالسنگ
شرایط آبوهوایی هم اوضاع را بدتر کرد. طبق گزارشها، نوامبر و اوایل دسامبر ۱۹۵۲ بسیار سرد بود و بارش سنگین برف سراسر منطقه را پوشانده بود. برای گرم نگهداشتن خانهها، مردم لندن مقادیر عظیمی زغالسنگ میسوزاندند. دود غلیظ بهطور مداوم از دودکشها بالا میرفت و بهجای پراکنده شدن، در هوای سرد و راکد گیر میافتاد.
پنج روز آخرالزمانی
نتیجه، پنج روز در شرایطی بود که بهحق میتوان آن را آخرالزمانی توصیف کرد. تا روز یکشنبه، میزان دید به حدود یک متر (تقریباً سه فوت) کاهش یافت و مردم عملاً نمیتوانستند پای خود را ببینند. رانندگی تقریباً غیرممکن شد و خودروهای رهاشده جادهها را مسدود کردند. این وضعیت روزها ادامه داشت تا سرانجام، در روز سهشنبه ۹ دسامبر، وزش باد مهدود را در امتداد رود تیمز (River Thames) بهسمت دریای شمال (North Sea) راند و شهر از این کابوس رهایی یافت.
اما تأثیرات آن هیچگاه بهسرعت از میان نرفت. در شرایط عادی، نرخ مرگومیر لندن در آن دوره حدود ۱٬۸۵۲ نفر بود. اما در طول روزهای مهدود، ۴٬۷۰۳ نفر جان باختند. افزون بر این، آمار مرگومیر برای ماهها بالاتر از حد معمول باقی ماند، زیرا افرادی که دچار مشکلات ریوی یا بیماریهای زمینهای بودند، همچنان از پیامدهای این فاجعه رنج میبردند.
لندن در مه؛ تصویری فراموشنشدنی
تصاویر آن روزها ــ از جمله عکسهایی که پلیس لندن را در حال هدایت ترافیک، در حالی که برج بیگ بن بهزحمت دیده میشود، نشان میدهد ــ نماد یکی از مرگبارترین فجایع زیستمحیطی قرن بیستماند.
نکته جالب و هولناک پایانی
در هر روز از مهدود بزرگ لندن، حدود ۱٬۰۰۰ تُن (۹۰۷ تُن متریک) ذرات دود، ۲٬۰۰۰ تُن (۱٬۸۱۴ تُن متریک) دیاکسید کربن، ۱۴۰ تُن (۱۲۷ تُن متریک) اسید هیدروکلریک یا اچسیال (HCL Acid) و ۱۴ تُن (۱۳ تُن متریک) ترکیبات فلورین (Fluorine Compounds) وارد هوای شهر میشد.
مهدود بزرگ لندن در نهایت به اصلاح قوانین زیستمحیطی و تصویب «قانون هوای پاک» («Clean Air Act») در بریتانیا انجامید؛ یادآور تلخی از این واقعیت که بیتوجهی به محیطزیست میتواند بهایی انسانی و ویرانگر داشته باشد.
