نقد و بررسی فیلم «بچه خوشگل» (Pretty Baby)
بچه خوشگل؛ روایتی تلخ و شاعرانه از کودکی گمشده در سایههای استوریویل
فیلم «بچه خوشگل» (Pretty Baby) ساختهٔ لویی مال، یکی از آن معدود آثاری است که در میان سر و صدای شدید رسانهای و بحثهای اخلاقی، در نهایت به اثری مهربان، هوشمندانه و عمیقاً انسانی بدل میشود. مال، کارگردانی که بارها خود را در مواجهه با موضوعات حساس و مرزهای اخلاقی به چالش کشیده، اینبار نیز سراغ زمینهای پیچیده و آمیخته به تابو میرود، اما آن را با نگاهی پر از همدلی و واقعگرایی تاریخی روایت میکند.
در مرکز داستان، ویولت (با بازی تأثیرگذار و خیرهکنندهٔ بروک شیلدز) دختری ۱۲ ساله است که در محلهٔ بدنام استوریویل نیواورلئان (سال ۱۹۱۷) بزرگ شده است؛ محلهای که شهرتش به خانههای فاحشهخانه، موسیقی بیامان رگتایم و فضایی آمیخته به لذت و فلاکت گره خورده.
ویولت در باغ خانه بازی میکند، اسبسواری یاد میگیرد، به موسیقی علاقه دارد، اما زندگیاش در بستر واقعیتی تلخ شکل یافته: خانهای که مادرش، هَتی (سوزان ساراندون)، در آن یکی از روسپیان است و مدیر آن، مدام نل (فرانسیس فِی)، با اقتدار و بیرحمی ظاهری، مکان را اداره میکند. او روزی با صدایی خشن میگوید: «زندگی خیلی طولانی است»؛ جملهای کوتاه که با لحنی آمیخته به فرسودگی و تجربه، بار معنایی سنگینی پیدا میکند.
در یکی از نفسگیرترین لحظات فیلم، زمانی که ویولت تنها ۱۲ سال دارد، مراسمی زننده و تلخ برپا میشود: حراج برای از بین بردن بکارت او. مال این صحنه را با کمال دقت و حداقل تحریکآمیزی فیلمبرداری میکند، تمرکزش نه بر عمل، که بر واکنش و سکوت تلخ اطرافیان است.
دو قاب طولانی و نزدیک، چهرهٔ بلوک (کیت کارادین) – عکاس کمحرف و منزوی – و پیانیست سیاهپوست خانه (آنتونیو فارگاس) را نشان میدهد؛ هر دو با نگاههایی پر از اعتراض خاموش، ما را به این حقیقت میرسانند که حتی آنها نیز، اسیر قواعد بیمارگونهٔ استوریویل، توان یا جرأت شکستن سکوت را ندارند.
پس از آنکه هَتی خانه را ترک کرده و با یک مرد ثروتمند اهل سنتلوئیس ازدواج میکند، ویولت تصمیم میگیرد بماند. او نهایتاً مدتی با بلوک زندگی میکند؛ رابطهای که همهچیز را پیچیدهتر میکند، چون ویولت، هرچند تجربههای تلخ بزرگسالانه دارد، هنوز کودک است و این تضاد، بُعد روانی غریبی به داستان میبخشد.
یکی از تأثیرگذارترین صحنهها، جایی است که ویولت زیر یک درخت با عروسکش بازی میکند و نقش مادر را برای «خودِ» خیالیاش بازی میکند. در این بازی، ترکیبی از حسادت، رنج و آرزوی دستنیافتنی دیده میشود که باعث میشود صحنه بهشدت تکاندهنده باشد.
مال با دقتی مثالزدنی، فضای استوریویل را بازسازی میکند: از پلکانهای مارپیچ و مبلمان باروک خانه تا بافت موسیقی و لحن رفتار شخصیتها. فیلم بهگونهای اجرا شده که بیننده، بهعنوان تماشاگر، حس میکند سالهاست در این خانه زندگی کرده، افراد را میشناسد و بوی فضای آن را حس میکند.
موسیقی رگتایم و بلوزی که در طول فیلم شنیده میشود، معنای عمیقتری پیدا میکند؛ نغمههایی که به ظاهر شادند اما در بستر این روایت، طعم تلخ واقعیت را به خود میگیرند.
بروک شیلدز در نقش ویولت، بازیای فوقالعاده ظریف و کنترلشده ارائه میدهد. برخلاف نگرانیهای اولیه درباره بهرهکشی از زیبایی کودکانهٔ او، مال با ظرافت و احتیاط، فرصت میدهد شیلدز شخصیتپردازی کامل و چندوجهی ارائه کند: ترکیبی از معصومیت، کنجکاوی و تأثیرپذیری از محیطی مسموم.
سوزان ساراندون در نقش مادری که رویای رهایی را در سر دارد، با گرما و تلخی همزمان ظاهر میشود؛ و فرانسیس فِی، مدام نلی فرسوده اما کنترلگر، به یکی از شخصیتهای بهیادماندنی فیلم بدل میگردد.
انتقادات شدیدی به فیلم وارد شد و حتی در برخی محافل «هرزهنگاری» خوانده شد. اما مال با برداشت بصری و روایی دقیق، روشن میکند که هدف فیلم، نه تحریک، بلکه بازنمایی یک حقیقت تلخ تاریخی و قربانیانش است. او داستانی دربارهٔ بیپناهی کودکان، عادیسازی خشونت اروتیک و ساختاری که معصومیت را میبلعد روایت میکند؛ داستانی که بیش از آنکه دربارهٔ یک فرد باشد، دربارهٔ یک دوره از تاریخ است.
«بچه خوشگل» فیلمی است با قلب انسانی، دقت تاریخی و لحنی شاعرانه که از میان تاریکی و زشتی واقعیت، پرترهای از کودکی گمشده و جهان بیرحمش میسازد. لویی مال با استفاده از بازیگران توانا، فضاسازی دقیق و موسیقی معنادار، اثری خلق کرده که نه بهرهکشانه است و نه سانتیمانتال؛ بلکه همچون یک سوگواره تصویری، گذشته را به یاد میآورد و تأثیری ماندگار بر ذهن و قلب تماشاگر میگذارد.
