در ماههای اخیر، ترکیبی جدید به نام پاراگزانتین (Paraxanthine) توجه پژوهشگران، شرکتهای نوشیدنی و حتی چهرههای مشهور را جلب کرده است. این ماده بهعنوان جایگزینی «سالمتر» برای کافئین (Caffeine) معرفی میشود؛ ترکیبی که قرار است انرژی بدهد، اما بدون عوارضی مانند لرزش بدن، بیقراری، افت ناگهانی انرژی یا بدخوابی.
یکی از دلایل مطرح شدن این ترکیب، ورود آن به بازار نوشیدنیهای انرژیزا بود. کیم کارداشیان (Kim Kardashian) در ماه فوریه اعلام کرد که یکی از بنیانگذاران نوشیدنی انرژیزای بدون کافئین به نام «Update» است؛ محصولی که با صفر شکر، بدون طعمدهنده یا رنگ مصنوعی و حاوی پاراگزانتین تولید شده است.
در وبسایت این نوشیدنی ادعا شده که محصول میتواند «انرژی نرم، پایدار و بدون اوج و سقوط ناگهانی» ایجاد کند. کارداشیان نیز در ویدیویی تبلیغاتی در تیکتاک (TikTok) گفته بود که حتی شبها از این نوشیدنی مینوشد و حدود یک ساعت بعد میتواند راحت بخوابد.
اما پرسش اصلی این است: آیا پاراگزانتین واقعاً بهتر از کافئین است؟ و آیا شواهد علمی از این ادعاها حمایت میکنند؟
پاراگزانتین دقیقاً چیست؟
در سادهترین تعریف، پاراگزانتین (Paraxanthine) یکی از محصولات اصلی حاصل از سوختوساز کافئین در بدن است. وقتی کافئین جذب جریان خون میشود، کبد آن را تجزیه میکند و سه ترکیب اصلی بهوجود میآورد:
- تئوبرومین (Theobromine)
- تئوفیلین (Theophylline)
- پاراگزانتین (Paraxanthine)
به گفته دکتر لیز دنیلز (Liz Daniels)، پزشک و متخصص تغذیه ثبتشده و مجری پادکست «Nutrition for the Early Years»، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد کافئین مصرفشده در بدن به پاراگزانتین تبدیل میشود. سپس این ترکیب در بدن گردش میکند و روی برخی سیستمهای مشابه کافئین اثر میگذارد.
پاراگزانتین چگونه باعث افزایش هوشیاری میشود؟
پاراگزانتین، مانند کافئین، روی گیرندههای آدنوزین (Adenosine Receptors) در مغز اثر میگذارد. آدنوزین (Adenosine) مادهای است که در ایجاد احساس خوابآلودگی نقش دارد. وقتی کافئین یا پاراگزانتین این گیرندهها را مسدود میکنند، پیام خوابآلودگی کاهش پیدا میکند و فرد احساس هوشیاری بیشتری دارد.
جولی پیس (Julie Pace)، متخصص تغذیه ثبتشده با تمرکز بر سلامت روده، هورمون و متابولیسم زنان، توضیح میدهد که پاراگزانتین نیز میتواند با مسدود کردن گیرندههای آدنوزین، خستگی را کمتر و هوشیاری را بیشتر کند.
دنیلز نیز اضافه میکند که پاراگزانتین ممکن است در برخی بخشهای مغز به آزادسازی دوپامین (Dopamine) کمک کند؛ مادهای که با تمرکز، توجه و انگیزه مرتبط است.
پاراگزانتین اکنون در برخی نوشیدنیهای عملکردی یا انرژیزا (Functional Energy Drinks) استفاده میشود و همچنین به شکل مکمل مستقل (Supplement) نیز در بازار وجود دارد.
پاراگزانتین چه تفاوتی با کافئین دارد؟
کافئین و پاراگزانتین هر دو میتوانند گیرندههای آدنوزین را مهار کنند و به افزایش هوشیاری کمک کنند. اما متخصصان میگویند چند تفاوت مهم میان این دو وجود دارد.
۱. احتمال انرژی پایدارتر و لرزش کمتر
پژوهش درباره پاراگزانتین هنوز در مراحل اولیه است، اما برخی مطالعات نشان میدهند که این ترکیب ممکن است انرژیای شبیه کافئین ایجاد کند، با این تفاوت که احتمال اضطراب، بیقراری و لرزش ناشی از محرکها کمتر باشد.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ روی موشها نشان داد که پاراگزانتین ممکن است عوارض منفی کمتری نسبت به کافئین داشته باشد و بنابراین شاید در انسانها جایگزین ایمنتری برای کافئین باشد. البته باید توجه داشت که نتایج مطالعات حیوانی همیشه مستقیماً به انسان قابل تعمیم نیستند.
ملانی جی. مورفی ریشتر (Melanie G. Murphy Richter)، متخصص تغذیه ثبتشده، میگوید برخی افراد بهصورت تجربی گزارش کردهاند که پاراگزانتین برایشان «پایدارتر» از کافئین احساس میشود؛ یعنی اوج ناگهانی انرژی کمتر و افت ناگهانی انرژی نیز کمتر است.
به گفته او، این تفاوت بهویژه برای کسانی مهم است که به محرکها حساساند یا احساس میکنند کافئین خیلی شدید روی آنها اثر میگذارد و بعد ناگهان اثرش از بین میرود.
۲. اثرات احتمالاً یکنواختتر در افراد مختلف
دنیلز میگوید آنزیمهایی که مسئول تجزیه کافئین هستند، تحت تأثیر ژنتیک و داروها قرار دارند. به همین دلیل، سرعت تجزیه کافئین در بدن افراد مختلف متفاوت است.
برخی افراد بعد از یک فنجان قهوه ساعتها بیخواب میشوند، در حالی که بعضی دیگر حتی با مصرف کافئین در عصر هم مشکل خواب پیدا نمیکنند. این تفاوت میتواند تا حدی به ژنها، وضعیت کبد و داروهای مصرفی مربوط باشد.
اما پاراگزانتین ظاهراً اثرات یکنواختتری دارد؛ یعنی ممکن است پاسخ بدن افراد مختلف به آن کمتر از کافئین متغیر باشد. البته برای تأیید قطعی این موضوع به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
۳. احتمال اثرات شناختی یا نوتروپیک
برخی تحقیقات نشان دادهاند پاراگزانتین ممکن است مانند یک نوتروپیک (Nootropic) عمل کند؛ یعنی ترکیبی که احتمالاً به بهبود عملکرد شناختی (Cognitive Function)، تمرکز و توجه کمک میکند.
در یک مطالعه در سال ۲۰۲۴، پاراگزانتین در دوندگان پس از دویدن ۱۰ کیلومتر، مزایای شناختی بیشتری نسبت به کافئین نشان داد. با این حال، این یافتهها هنوز اولیه هستند و برای نتیجهگیری قطعی باید مطالعات انسانی بزرگتر و طولانیمدتتری انجام شود.
آیا پاراگزانتین واقعاً بیعارضه است؟
ادعاهای تبلیغاتی درباره پاراگزانتین معمولاً بر این نکته تأکید دارند که این ترکیب انرژی میدهد اما عوارضی مانند لرزش، اضطراب، افت انرژی یا اختلال خواب ندارد. با این حال، متخصصان محتاطتر صحبت میکنند.
واقعیت این است که پاراگزانتین هنوز به اندازه کافئین مطالعه نشده است. کافئین دهههاست که در پژوهشهای انسانی بررسی شده و درباره دوزهای ایمن، اثرات مفید و عوارض احتمالی آن اطلاعات زیادی وجود دارد. اما پاراگزانتین یک ماده نسبتاً جدید در بازار مکملها و نوشیدنیهاست و هنوز شواهد بالینی کافی درباره مصرف بلندمدت آن وجود ندارد.
بنابراین، هرچند ممکن است برای برخی افراد ملایمتر از کافئین احساس شود، نمیتوان با اطمینان گفت کاملاً بدون عارضه است.
متخصصان کدام را توصیه میکنند؛ کافئین یا پاراگزانتین؟
نظر کارشناسان در این زمینه یکدست نیست، اما همگی بر یک نکته توافق دارند: شواهد علمی درباره کافئین بسیار قویتر از پاراگزانتین است.
جولی پیس میگوید بر اساس پژوهشهای فعلی، هنوز «برنده قطعی» برای افزایش انرژی وجود ندارد. به گفته او، پاراگزانتین هنوز نسبتاً جدید است و تحقیقات انسانی درباره آن محدود است. به همین دلیل، او فعلاً توصیه میکند بیشتر افراد همان کافئین را انتخاب کنند، چون سابقه پژوهشی و اطلاعات ایمنی بیشتری دارد.
ملانی ریشتر نظر متعادلتری دارد. او میگوید اگر فردی کافئین را خوب تحمل میکند، دلیل خاصی برای تغییر به پاراگزانتین وجود ندارد. اما اگر کسی با مصرف کافئین دچار ناراحتی گوارشی، لرزش، اضطراب یا افت ناگهانی انرژی میشود، شاید بررسی پاراگزانتین برای او ارزش داشته باشد.
اگر بخواهید پاراگزانتین را امتحان کنید، چه نکاتی مهم است؟
اگر تصمیم دارید پاراگزانتین را امتحان کنید، بهتر است پیش از مصرف با پزشک یا متخصص سلامت مشورت کنید؛ بهویژه اگر:
- باردار هستید
- بیماری قلبیعروقی دارید
- فشار خون بالا دارید
- داروهای خاص مصرف میکنید
- به محرکها حساس هستید
- سابقه اضطراب یا تپش قلب دارید
ریشتر توصیه میکند مصرف را با دوز پایین شروع کنید و واکنش بدن خود را بسنجید، سپس در صورت نیاز و با احتیاط مقدار مصرف را تغییر دهید.
در مطالعات بالینی موجود، معمولاً از دوز حدود ۲۰۰ میلیگرم پاراگزانتین استفاده شده است. اما چون پاراگزانتین هنوز به اندازه کافئین بررسی نشده، حد بالای ایمن مصرف آن بهطور رسمی مشخص نیست.
پیس تأکید میکند: «بیشتر همیشه بهتر نیست.» این جمله درباره همه محرکها، چه کافئین و چه پاراگزانتین، اهمیت دارد.
مصرف ایمن کافئین چقدر است؟
کافئین برای بیشتر بزرگسالان سالم، در مقدار متعادل، ایمن در نظر گرفته میشود. معمولاً مصرف تا ۴۰۰ میلیگرم کافئین در روز برای بیشتر بزرگسالان سالم قابل قبول دانسته میشود. البته حساسیت فردی، وضعیت سلامت، داروهای مصرفی و زمان مصرف کافئین اهمیت زیادی دارد.
کافئین میتواند با برخی داروها تداخل داشته باشد. همچنین افراد دارای شرایط زیر باید درباره مقدار مصرف خود محتاطتر باشند:
- اختلالات اضطرابی
- آریتمی قلبی
- فشار خون بالای کنترلنشده
- حساسیت شدید به محرکها
- مشکلات خواب
در چنین شرایطی، حتی مقدار کم کافئین نیز ممکن است علائم را تشدید کند.
آیا مصرف پاراگزانتین شبها واقعاً خواب را مختل نمیکند؟
ادعاهایی مانند اینکه میتوان شبها نوشیدنی حاوی پاراگزانتین نوشید و یک ساعت بعد راحت خوابید، هنوز برای همه افراد قابل تعمیم نیست. ممکن است بعضی افراد چنین تجربهای داشته باشند، اما بدن همه افراد به محرکها یکسان پاسخ نمیدهد.
حتی اگر پاراگزانتین نسبت به کافئین اثر ملایمتر یا پایدارتری داشته باشد، باز هم روی مسیرهای مربوط به هوشیاری اثر میگذارد. بنابراین بهتر است اگر آن را امتحان میکنید، ابتدا در ساعات روز مصرف کنید و ببینید روی خواب، ضربان قلب، اضطراب، تمرکز و انرژی شما چه اثری دارد.
خستگی مداوم را فقط با محرکها پنهان نکنید
متخصصان هشدار میدهند اگر دائماً خسته هستید و برای گذراندن روز به کافئین، نوشیدنی انرژیزا یا ترکیبات مشابه وابستهاید، ممکن است مشکل اصلی جای دیگری باشد.
در چنین شرایطی، بهتر است عوامل زیر بررسی شوند:
- کیفیت خواب
- مدت خواب شبانه
- دریافت کافی پروتئین
- وضعیت ریزمغذیها مانند آهن، ویتامین B12، ویتامین D و منیزیم
- تنظیم قند خون
- سطح استرس
- فعالیت بدنی
- بیماریهای زمینهای مانند کمخونی، اختلالات تیروئید یا مشکلات متابولیک
افزایش انرژی واقعی معمولاً فقط با یک نوشیدنی یا مکمل حاصل نمیشود؛ بلکه به خواب، تغذیه، تعادل قند خون، سلامت روان و سبک زندگی وابسته است.
پاراگزانتین (Paraxanthine) ترکیبی است که بدن هنگام تجزیه کافئین تولید میکند و اکنون بهعنوان جایگزینی برای کافئین در برخی نوشیدنیهای انرژیزا و مکملها عرضه میشود. این ماده مانند کافئین با مهار گیرندههای آدنوزین میتواند هوشیاری را افزایش دهد و شاید برای برخی افراد انرژی پایدارتر و لرزش یا اضطراب کمتری ایجاد کند.
با این حال، پژوهش درباره پاراگزانتین هنوز محدود است. کافئین پشتوانه علمی بسیار بیشتری دارد و دوز ایمن آن برای بیشتر بزرگسالان سالم بهتر شناخته شده است. اگر کافئین را خوب تحمل میکنید، احتمالاً ضرورتی برای تغییر وجود ندارد. اما اگر به کافئین حساس هستید، پاراگزانتین شاید گزینهای قابل بررسی باشد؛ البته با احتیاط، شروع از دوز پایین و ترجیحاً با مشورت پزشک.
در نهایت، چه کافئین مصرف کنید و چه پاراگزانتین، اگر خستگی مزمن دارید، بهتر است بهجای تکیه بر محرکها، علت اصلی کمانرژی بودن خود را بررسی کنید.
