اگر به کشتیهای بزرگ، نفتکشها یا کشتیهای باری دقت کرده باشید، احتمالاً دیدهاید که بخش پایینی بدنه آنها؛ یعنی قسمتی که زیر خط آب قرار میگیرد، اغلب قرمز است. این رنگ فقط یک انتخاب زیباییشناسانه یا سنتی نیست؛ پشت آن یکی از مهمترین چالشهای دریانوردی قرار دارد: چسبیدن موجودات دریایی به بدنه کشتی.
زیستچسبندگی؛ دشمن پنهان کشتیها
وقتی یک کشتی برای مدت طولانی در آب حرکت میکند یا در بندر میماند، موجوداتی مانند جلبکها، صدفها، باکتریها و سختپوستان کوچک به قسمت زیرین بدنه آن میچسبند. به این پدیده در صنعت دریانوردی زیستچسبندگی یا Biofouling گفته میشود.
در ظاهر شاید این موضوع ساده به نظر برسد، اما همین لایههای دریایی میتوانند سطح صاف بدنه کشتی را زبر کنند. وقتی بدنه زبرتر شود، مقاومت آب در برابر حرکت کشتی افزایش پیدا میکند. نتیجه چیست؟ کشتی برای حرکت با همان سرعت قبلی، باید انرژی بیشتری مصرف کند.
تأثیر مستقیم روی مصرف سوخت و آلودگی
زیستچسبندگی فقط مشکل ظاهری نیست؛ یک مسئله اقتصادی و زیستمحیطی جدی است. طبق گزارشهای سازمان بینالمللی دریانوردی IMO، چسبیدن موجودات دریایی به بدنه کشتی میتواند باعث افزایش مقاومت حرکتی، بالا رفتن مصرف سوخت و افزایش انتشار گازهای گلخانهای شود.
برخی مطالعات دریایی نشان دادهاند که آلودگی و زبری بدنه میتواند مصرف سوخت کشتی را بهطور قابل توجهی افزایش دهد؛ در موارد شدید، این افزایش ممکن است به دهها درصد برسد. این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون حملونقل دریایی سهم قابل توجهی در جابهجایی کالاهای جهان دارد و بر اساس برآوردهای بینالمللی، حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد تجارت جهانی از نظر حجم از طریق دریا انجام میشود.
رنگ ضدخزه چیست؟
برای جلوگیری از چسبیدن موجودات دریایی، قسمت زیر آب کشتیها با رنگهای مخصوصی پوشانده میشود که به آنها رنگ ضدخزه یا Antifouling Paint میگویند.
این رنگها طوری طراحی شدهاند که سطح بدنه را برای رشد جلبکها، صدفها و موجودات دریایی نامناسب کنند. در نتیجه، کشتی مدت بیشتری تمیز میماند، اصطکاک کمتری با آب دارد، سرعتش بهتر حفظ میشود و سوخت کمتری مصرف میکند.
اما چرا این رنگ معمولاً قرمز است؟
دلیل اصلی به تاریخچه ساخت رنگهای ضدخزه برمیگردد. در گذشته، در این رنگها از ترکیبات مس، بهویژه اکسید مس، استفاده میشد. ترکیبات مسی خاصیت ضدچسبندگی و ضد رشد موجودات دریایی داشتند و در عین حال رنگی متمایل به قرمز یا قهوهای مایل به قرمز ایجاد میکردند.
به همین دلیل، قرمز بهمرور به رنگ سنتی بخش زیر آب کشتیها تبدیل شد. حتی امروز هم که رنگهای ضدخزه در طیفهای مختلفی مثل آبی، مشکی، خاکستری و سبز تولید میشوند، قرمز همچنان یکی از شناختهشدهترین و رایجترین رنگها در صنعت کشتیسازی باقی مانده است.
رنگ قرمز همیشه به معنی یک ماده خاص نیست
البته باید توجه داشت که امروزه قرمز بودن بدنه لزوماً به این معنا نیست که همان ترکیبات قدیمی در رنگ استفاده شدهاند. صنعت رنگهای دریایی در دهههای اخیر تغییرات زیادی داشته است. برخی ترکیبات قدیمی، بهویژه مواد بسیار سمی مانند TBT، به دلیل آسیب جدی به اکوسیستمهای دریایی، طبق کنوانسیونهای بینالمللی ممنوع یا محدود شدهاند.
امروزه شرکتهای تولیدکننده رنگ دریایی تلاش میکنند پوششهایی بسازند که هم از چسبیدن موجودات دریایی جلوگیری کند و هم آسیب کمتری به محیط زیست وارد کند. رنگهای جدید ممکن است بر پایه ترکیبات کنترلشده مسی، سیلیکون، پلیمرهای خاص یا فناوریهای کماصطکاک ساخته شوند.
در نهایت، بخش قرمز زیر کشتیها فقط یک انتخاب ظاهری نیست؛ نتیجه سالها تجربه در دریانوردی و تلاش برای مقابله با زیستچسبندگی است. این رنگهای مخصوص کمک میکنند جلبکها و صدفها کمتر به بدنه بچسبند، کشتی روانتر حرکت کند، سوخت کمتری مصرف شود و هزینههای نگهداری کاهش پیدا کند.
پس دفعه بعد که یک کشتی بزرگ با بدنه قرمز دیدید، یادتان باشد آن رنگ فقط برای زیبایی نیست؛ بخشی از فناوری پنهان اما مهمی است که کشتی را سریعتر، تمیزتر و اقتصادیتر نگه میدارد.
