گلوکوزامین و زوال شناختی؛ آیا مکمل محبوب مفاصل می‌تواند برای مغز خطرساز باشد؟

گلوکوزامین (Glucosamine) یکی از مکمل‌های پرمصرف برای کاهش درد مفاصل و کمک به مشکلاتی مانند آرتروز یا استئوآرتریت (Osteoarthritis) است. میلیون‌ها نفر، به‌ویژه سالمندان، از این مکمل استفاده می‌کنند. اما یک مطالعه جدید نشان می‌دهد این مکمل محبوب ممکن است برای گروهی از افراد پیامدهای ناخواسته داشته باشد: کسانی که دچار افت یا اختلال شناختی هستند.

بر اساس پژوهشی تازه، افرادی که اختلال شناختی خفیف (Mild Cognitive Impairment) داشتند و گلوکوزامین مصرف می‌کردند، بیشتر احتمال داشت به آلزایمر کامل یا بیماری آلزایمر (Alzheimer’s Disease) پیشرفت کنند. همچنین در افرادی که از قبل مبتلا به آلزایمر تشخیص داده شده بودند، مصرف گلوکوزامین با خطر بالاتر مرگ طی پنج سال همراه بود.

گلوکوزامین چیست و چرا مصرف می‌شود؟

گلوکوزامین یک قند آمینه است که به‌طور طبیعی در غضروف بدن وجود دارد. غضروف بافتی است که به محافظت از مفاصل کمک می‌کند و در حرکت نرم استخوان‌ها نقش دارد.

این مکمل معمولاً با هدف کمک به موارد زیر مصرف می‌شود:

• کاهش درد مفاصل
• کمک به علائم استئوآرتریت یا آرتروز
• حمایت از سلامت غضروف
• بهبود حرکت مفاصل

گلوکوزامین بیشتر در میان سالمندان محبوب است؛ یعنی همان گروهی که احتمال ابتلا به آلزایمر و سایر انواع زوال شناختی در آن‌ها بیشتر است. همین هم‌پوشانی باعث شد پژوهشگران بررسی کنند آیا میان مصرف این مکمل و خطر زوال شناختی (Cognitive Decline) ارتباطی وجود دارد یا نه.

مطالعه جدید چه چیزی را بررسی کرد؟

این مطالعه در تاریخ ۹ ژوئن در مجله علمی «Nature Metabolism» منتشر شد. پژوهشگران برای انجام آن، سوابق سیستم سلامت دانشگاه فلوریدا (University of Florida Health System) را بررسی کردند.

داده‌های بررسی‌شده شامل دو گروه بزرگ از بیماران بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۴ بود:

• بیش از ۲۴ هزار بیمار مبتلا به زوال عقل (Dementia)، از جمله آلزایمر
• نزدیک به ۴۲ هزار بیمار دارای اختلال شناختی خفیف (Mild Cognitive Impairment)

حدود ۸٪ از این بیماران گزارش کرده بودند که گلوکوزامین مصرف می‌کنند.

پژوهشگران سپس عواملی مانند سن، جنسیت و سایر ویژگی‌های جمعیت‌شناختی را در تحلیل خود کنترل کردند تا ارتباط میان مصرف گلوکوزامین و پیامدهای شناختی را دقیق‌تر بررسی کنند.

گلوکوزامین با پیشرفت سریع‌تر به آلزایمر مرتبط بود

نتایج نشان داد مصرف گلوکوزامین در افراد دارای اختلال شناختی خفیف با ۲۵٪ احتمال بیشتر برای پیشرفت به آلزایمر همراه بود.

اختلال شناختی خفیف وضعیتی است که در آن فرد دچار مشکلاتی در حافظه، تفکر یا عملکرد ذهنی می‌شود، اما این مشکلات هنوز به اندازه‌ای شدید نیستند که معیارهای زوال عقل کامل را داشته باشند. با این حال، برخی افراد مبتلا به این وضعیت در طول زمان به آلزایمر یا انواع دیگر زوال عقل پیشرفت می‌کنند.

به گفته پژوهشگران، معمولاً خطر پیشرفت از اختلال شناختی خفیف به آلزایمر حدود ۵٪ است. اما در این مطالعه، مصرف گلوکوزامین با افزایش قابل توجه این احتمال همراه بود.

افزایش خطر مرگ در بیماران مبتلا به آلزایمر

یافته مهم دیگر این بود که در بیماران مبتلا به آلزایمر، مصرف گلوکوزامین با ۲۵٪ خطر بالاتر مرگ طی پنج سال همراه بود.

با این حال، این افزایش خطر مرگ در افرادی که فقط اختلال شناختی خفیف داشتند دیده نشد. یعنی ارتباط میان مصرف گلوکوزامین و افزایش مرگ‌ومیر فقط در گروهی مشاهده شد که از قبل مبتلا به آلزایمر تشخیص داده شده بودند.

چرا گلوکوزامین ممکن است بر زوال شناختی اثر بگذارد؟

پژوهشگران احتمال می‌دهند اثر گلوکوزامین به نقشی مربوط باشد که این ماده در فرایندی به نام گلیکوزیلاسیون (Glycosylation) دارد.

گلیکوزیلاسیون فرایندی است که طی آن مولکول‌های قندی به پروتئین‌ها متصل می‌شوند و به تنظیم عملکرد سلول‌ها کمک می‌کنند. این فرایند در بسیاری از عملکردهای طبیعی بدن نقش دارد، اما تغییرات غیرطبیعی در آن ممکن است با برخی بیماری‌ها مرتبط باشد.

رامون سان (Ramon Sun)، نویسنده مطالعه و مدیر مرکز پژوهش پیشرفته زیست‌مولکول‌های فضایی دانشگاه فلوریدا (University of Florida Center for Advanced Spatial Biomolecule Research)، می‌گوید تیم او در تحقیقات قبلی متوجه شده بود که بافت مغز افراد مبتلا به آلزایمر نشانه‌هایی از افزایش گلیکوزیلاسیون دارد.

به گفته او، این یافته تازه می‌تواند مسیرهای درمانی جدیدی را در آینده باز کند.

گلوکوزامین می‌تواند وارد مغز شود

یکی از نکات مهم این است که گلوکوزامین می‌تواند از سد خونی‌ـ‌مغزی (Blood-Brain Barrier) عبور کند. سد خونی‌ـ‌مغزی ساختاری محافظتی است که ورود بسیاری از مواد از خون به مغز را محدود می‌کند.

از آنجا که گلوکوزامین می‌تواند وارد مغز شود و بر گلیکوزیلاسیون اثر بگذارد، پژوهشگران بررسی کردند آیا این ماده می‌تواند تغییرات مرتبط با بیماری را در مغز تشدید کند یا نه.

نتایج آزمایش روی موش‌ها چه نشان داد؟

پژوهشگران برای بررسی بیشتر، گلوکوزامین را روی موش‌هایی آزمایش کردند که علائمی شبیه آلزایمر داشتند.

نتایج نشان داد این موش‌ها پس از دریافت گلوکوزامین دچار موارد زیر شدند:

• افزایش سریع‌تر گلیکوزیلاسیون
• بدتر شدن حافظه اجتماعی

در مقابل، موش‌های سالم چنین تغییراتی را نشان ندادند.

این یافته نشان می‌دهد افراد یا موجوداتی که از قبل دچار تغییرات مرتبط با زوال شناختی هستند، ممکن است نسبت به اثرات گلوکوزامین آسیب‌پذیرتر باشند. به گفته رامون سان، احتمالاً گلوکوزامین با تغییرات زیستی‌ای که از قبل در مغز در حال وقوع است، تعامل پیدا می‌کند.

آیا همه باید از گلوکوزامین دوری کنند؟

نه لزوماً. متخصصان می‌گویند یافته‌های این مطالعه مهم و قابل توجه‌اند، اما به معنای آن نیستند که همه افراد باید فوراً مصرف گلوکوزامین را متوقف کنند.

دکتر جیسون هینمن (Jason Hinman)، متخصص مغز و اعصاب (Neurologist) و مدیر مرکز پژوهش و مراقبت آلزایمر ایستون در دانشگاه کالیفرنیا لس‌آنجلس (UCLA’s Easton Center for Alzheimer’s Research and Care)، که در این پژوهش نقشی نداشت، می‌گوید یافته‌ها «قوی به نظر می‌رسند»، اما محدودیت‌های مهمی دارند.

محدودیت‌های مهم مطالعه

این پژوهش چند نکته احتیاطی مهم دارد:

۱. ارتباط فقط در افراد دارای علائم شناختی دیده شد

یافته‌ها نشان‌دهنده ارتباط احتمالی میان گلوکوزامین و زوال شناختی سریع‌تر فقط در افرادی بود که از قبل علائم شناختی داشتند؛ یعنی افراد دارای اختلال شناختی خفیف یا آلزایمر.

این مطالعه نشان نداد که گلوکوزامین در افراد سالم باعث آلزایمر می‌شود.

۲. مطالعه علت و معلول را ثابت نمی‌کند

این پژوهش نمی‌تواند ثابت کند که گلوکوزامین مستقیماً باعث پیشرفت سریع‌تر آلزایمر یا افزایش خطر مرگ شده است. فقط یک ارتباط آماری میان مصرف گلوکوزامین و این پیامدها مشاهده شده است.

برای اثبات رابطه علت و معلولی، مطالعات دقیق‌تر و کنترل‌شده‌تری لازم است.

۳. انواع مختلف گلوکوزامین جداگانه بررسی نشدند

دکتر هینمن اشاره می‌کند که این مطالعه میان شکل‌های مختلف مکمل گلوکوزامین تفاوت قائل نشده است. گلوکوزامین ممکن است در محصولات مختلف با ترکیبات متفاوتی عرضه شود، و مشخص نیست آیا همه انواع آن اثر مشابهی دارند یا نه.

۴. نیاز به کارآزمایی‌های بالینی بزرگ وجود دارد

رامون سان تأکید می‌کند برای درک بهتر رابطه میان مکمل‌های گلوکوزامین و آلزایمر، هنوز به کارآزمایی‌های بالینی بزرگ، دوسوکور نیاز است. در چنین مطالعاتی، نه شرکت‌کنندگان و نه پژوهشگران نمی‌دانند چه کسی مکمل واقعی و چه کسی دارونما دریافت می‌کند؛ بنابراین احتمال سوگیری کمتر می‌شود.

اگر گلوکوزامین مصرف می‌کنید، چه باید بکنید؟

اگر گلوکوزامین را فقط به‌عنوان یک مکمل عمومی برای سلامت مصرف می‌کنید و دلیل پزشکی مشخصی برای آن ندارید، شاید بهتر باشد در مصرف آن تجدیدنظر کنید.

دکتر هینمن می‌گوید افرادی که گلوکوزامین را صرفاً برای سلامت عمومی و نه برای یک مشکل مشخص پزشکی مصرف می‌کنند، ممکن است بخواهند ادامه مصرف را دوباره ارزیابی کنند.

اما اگر این مکمل را برای مدیریت علائم استئوآرتریت مصرف می‌کنید، هنوز شواهد کافی وجود ندارد که همه افراد باید مصرف آن را قطع کنند. بهتر است پیش از قطع یا ادامه مصرف، با پزشک خود مشورت کنید؛ به‌ویژه اگر دچار اختلال شناختی، مشکلات حافظه، آلزایمر یا سابقه خانوادگی زوال عقل هستید.

آیا گلوکوزامین واقعاً به درد مفصل کمک می‌کند؟

نکته مهم دیگر این است که حتی درباره اثربخشی گلوکوزامین برای درد مفاصل نیز شواهد قطعی نیست. رامون سان می‌گوید شواهد درباره اینکه گلوکوزامین واقعاً بتواند درد مفصل را بهبود دهد، هنوز نامشخص است.

او توصیه می‌کند اگر گلوکوزامین مصرف می‌کنید، از خودتان بپرسید:

• آیا واقعاً فایده‌ای احساس می‌کنم؟
• آیا کیفیت زندگی من بهتر شده است؟
• آیا درد یا عملکرد مفصل من به‌طور واضح تغییر کرده است؟
• آیا ارزش دارد برای چیزی هزینه کنم که ممکن است سود مشخصی برای من نداشته باشد؟

به گفته او، اگر هیچ فایده‌ای نمی‌بینید، پرسش مهم این است که اصلاً چرا باید برای آن هزینه کنید؟

چه کسانی باید بیشتر محتاط باشند؟

بر اساس این یافته‌ها، گروه‌های زیر بهتر است درباره مصرف گلوکوزامین با پزشک مشورت کنند:

• افراد مبتلا به اختلال شناختی خفیف (Mild Cognitive Impairment)
• بیماران مبتلا به آلزایمر (Alzheimer’s Disease)
• افراد مبتلا به زوال عقل (Dementia)
• سالمندانی که مشکلات حافظه یا تفکر دارند
• کسانی که گلوکوزامین را بدون دلیل پزشکی مشخص مصرف می‌کنند
• افرادی که چندین مکمل مختلف مصرف می‌کنند
• کسانی که سابقه خانوادگی آلزایمر دارند و نگران سلامت شناختی خود هستند

در نهایت، گلوکوزامین (Glucosamine) مکملی محبوب برای درد مفاصل و استئوآرتریت (Osteoarthritis) است، اما پژوهشی تازه در مجله «Nature Metabolism» نشان می‌دهد مصرف آن در افراد دارای اختلال شناختی خفیف ممکن است با ۲۵٪ احتمال بیشتر برای پیشرفت به آلزایمر همراه باشد. همچنین در افراد مبتلا به آلزایمر، مصرف گلوکوزامین با ۲۵٪ خطر بالاتر مرگ طی پنج سال ارتباط داشت.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این اثر به نقش گلوکوزامین در گلیکوزیلاسیون (Glycosylation) و توانایی آن برای عبور از سد خونی‌ـ‌مغزی (Blood-Brain Barrier) مربوط باشد. با این حال، این مطالعه رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کند و هنوز به تحقیقات بزرگ‌تر و دقیق‌تر نیاز است.

اگر سالم هستید، این مطالعه نشان نمی‌دهد که گلوکوزامین باعث آلزایمر می‌شود. اما اگر دچار مشکلات شناختی هستید یا گلوکوزامین را بدون دلیل مشخص مصرف می‌کنید، بهتر است درباره ادامه مصرف آن با پزشک مشورت کنید و سود واقعی آن را برای خودتان ارزیابی کنید.