۵۰ سال از نخستین تصویر بشر از سطح مریخ گذشت
وایکینگ ۱ ناسا در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶، با فرود بر دشت کریسه، نخستین عکس را از سطح سیارهای دیگر به زمین فرستاد؛ مأموریتی که هنوز هم در بحث یافتن حیات فرازمینی، پرسشهایی بیپاسخ بر جای گذاشته است.
هزاران سال بود که انسانها به مریخ خیره میشدند و درباره آنچه پشت رنگ سرخ و رازآلودش پنهان است، خیالپردازی میکردند. پنجاه سال پیش در چنین روزهایی، این کنجکاوی تاریخی پاسخی ملموس پیدا کرد: فضاپیمای وایکینگ ۱ ناسا نخستین کاوشگری شد که با موفقیت بر سطح مریخ نشست و تصویر آنجا را به زمین فرستاد؛ نخستین نگاه بشر از روی سطح سیارهای دیگر.
وایکینگ ۱ در ساعت ۷:۵۳ صبح به وقت شرق آمریکا، ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶، در منطقه کریسه پلنیتیا (Chryse Planitia)، در شمال استوای مریخ، فرود آمد. این تاریخ بهطور معناداری درست هفت سال پس از فرود آپولو ۱۱ بر ماه بود. ناسا ابتدا میخواست این عملیات با جشنهای دویستمین سالگرد استقلال آمریکا در چهارم ژوئیه همزمان شود، اما جستوجو برای یافتن منطقهای هموار و امن، برنامه فرود را به تعویق انداخت.
کاوشگر تنها ۲۵ ثانیه پس از تماس با سطح مریخ، طبق برنامه نخستین تصویرش را ثبت کرد. با این همه، مرکز کنترل مأموریت باید ۱۹ دقیقه دیگر صبر میکرد تا پیام تأیید فرود، پس از پیمودن فاصله حدود ۳۴۰ میلیون کیلومتری میان مریخ و زمین، دریافت شود.
حدود ۴۰ دقیقه پس از فرود، تصویر بهآرامی و خطبهخط روی نمایشگرهای آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در کالیفرنیا پدیدار شد. توماس ماچ، مدیر تیم تصویربرداری فرودگر وایکینگ، بعدها آن لحظه را فراموشنشدنی توصیف کرد: او منتظر ظاهر شدن نوار باریکی از نخستین خطوط عکس بود و سپس سنگها، شنها و در سمت راست تصویر، یکی از پایههای فضاپیما را دید؛ نشانهای واقعی از اینکه بشر واقعاً بر مریخ قدم گذاشته است. ماچ گفته بود فقط میتوانست با ناباوری تکرار کند: «باورنکردنی است.»
نخستین عکس، سطحی سفت، پر از خاک و سنگریزه را نشان میداد؛ جایی که گردوغبار برخاسته از لحظه فرود هنوز در حال نشستن روی بدنه فضاپیما بود. یک روز بعد، وایکینگ ۱ نخستین تصویر رنگی خود را از مریخ ارسال کرد و چند روز بعد نیز تصویری پانوراما از محیط اطرافش به زمین رسید.
برنامه وایکینگ در مجموع از چهار فضاپیما تشکیل میشد: دو مدارگرد و دو فرودگر. وایکینگ ۲ شش هفته بعد در دشت اوتوپیا (Utopia Planitia) در نیمکره شمالی مریخ فرود آمد. مدارگردها نیز همزمان سطح سیاره را نقشهبرداری و دادهها را به زمین مخابره میکردند؛ دستاوردی که شامل بیش از ۵۲ هزار تصویر مداری و حدود ۴۵۰۰ عکس ثبتشده از سطح مریخ بود.
با وجود همه این موفقیتها، جذابترین و بحثبرانگیزترین نتیجه مأموریت وایکینگ همچنان قطعی نشده است. فرودگرها نخستین آزمایشهای طراحیشده برای شناسایی مستقیم حیات در خاک مریخ را همراه داشتند. نتیجه رسمی مأموریت این بود که مدرک قانعکنندهای از وجود حیات به دست نیامده، اما بخشی از دانشمندان همچنان معتقدند یکی از آزمایشها احتمالاً نشانهای زیستی ثبت کرده است. در مقابل، گروهی دیگر میگویند فرایند آزمایش شاید شواهدی را که در جستوجویش بود، از بین برده باشد.
کشف مولکولهای آلی توسط مریخنورد کنجکاوی و شناسایی نمکهای پرکلرات توسط مأموریت فینیکس، باعث شده بعضی پژوهشگران بار دیگر دادههای وایکینگ را با نگاه تازه بررسی کنند. وایکینگ ۱ سرانجام در سال ۱۹۸۲، پس از بروز خطای نرمافزاری هنگام بهروزرسانی، ارتباطش را با زمین از دست داد؛ دو سال پس از آنکه وایکینگ ۲ خاموش شده بود.
وایکینگ ۱ فقط یک موفقیت مهندسی نبود؛ این فضاپیما فاصله میان رؤیای بشر و واقعیت مریخ را کم کرد. نخستین تصویرش شاید ساده و خاکآلود بود، اما همان قاب کمجزئیات ثابت کرد که جهانهای دیگر، تنها نقطههایی دور در آسمان نیستند؛ و راز حیات در مریخ، پنج دهه بعد، هنوز به همان اندازه زنده و وسوسهکننده باقی مانده است.
