اسکار، کن و برلین؛ اوجگیری جهانی سینمای برزیل و چالشهای ساختاری پشت پرده
اسفند سال گذشته، زمانی که پنهلوپه کروز روی صحنه اسکار قدم گذاشت و سه کلمهٔ «من هنوز اینجا هستم» (I’m Still Here) را بر زبان آورد، تاریخ سینمای برزیل ورق خورد. معرفی فیلمی به کارگردانی والتر سالِس و با بازی فرناندا تورس بهعنوان برندهٔ اسکار بهترین فیلم بینالمللی، باعث شد مردم در سراسر برزیل، از بارها تا میدانهای عمومی، کارناوال آن شب را مانند برد تیم ملی در جام جهانی جشن بگیرند. برای اولین بار، برزیل اسکار را به خانه برد.
تنها چند هفته بعد، فیلم «The Secret Agent» ساختهٔ کلبِر مندونسا فیلیو، جایزهٔ بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر (واگنر مورا) را در جشنواره فیلم کن دریافت کرد. این فیلم که در آمریکا توسط نئون (Neon) پخش میشود، حالا امید دارد مسیر موفقیت «I’m Still Here» را دنبال کند. در همین زمان، مستند «Apocalypse in the Tropics» ساختهٔ پترا کوستا نیز در صف نامزدی اسکار قرار گرفته است. اوایل ۲۰۲۵، سه پیروزی بزرگ بینالمللی پیاپی در اسکار، کن و برلین (که گابریل ماسکارو با «The Blue Trail» جایزه بزرگ هیأت داوران را برد) حس نوزایی را در صنعت برزیل زنده کرد.
شور جهانی، رکود داخلی
با وجود فرش قرمزها و جوایز طلایی، برای عوامل پشت دوربین هنوز این موفقیت به چراغ سبزهای تازه و تولید مستمر تبدیل نشده است. همان سیستمی که این شکوفایی را ممکن کرد، امروز گیر کرده و نیاز به بازراهاندازی دارد.
رودریگو تیشیرا، تهیهکننده «I’m Still Here»، با وجود شور و هیجان، هشدار میدهد:
«سینمای برزیل اکنون در بالاترین سطح توجه جهانی است، شاید بهترین در دههها، اما این معنیاش این نیست که سیستم درست کار میکند. باید فیلمها را به شکل پیوسته ساخت، نه فقط وقتی باد سیاسی موافق میوزد.»
طبق پژوهش MPA و Oxford Economics، صنعت دیداری-شنیداری برزیل سالانه حدود ۷۰ میلیارد رئال (۱.۳ میلیارد دلار آمریکا) درآمد دارد و در سال ۲۰۲۴ برای ۶۰۸,۹۷۰ نفر شغل ایجاد کرده است؛ حتی بیش از بخش خودروسازی کشور. با این حال، برزیل فاقد سیاست صنعتی دائم برای سینماست و هر چرخهٔ سیاسی، سرمایهگذاری را دچار فراز و فرود میکند.
مشکل بوروکراسی
موفقیت امروز حاصل قانون دیداری-شنیداری (۱۹۹۳) و «صندوق بخش دیداری-شنیداری» (FSA، ۲۰۰۶) است که مشوقهای مالی، کمکهزینههای عمومی و سرمایهگذاری مستقیم را ترکیب میکند. اما این مکانیزم در عمل به خاطر صفهای طولانی ارزیابی، تصویب، و حسابرسی کند شده است. آنا پائولا سوزا، روزنامهنگار و استاد سینما در ESPM-SP، میگوید:
«هیچ کشور دیگری در آمریکای لاتین چنین سیستم جامع از فیلمنامه تا پخش ندارد. مشکل این است که بیش از حد کند شده.»
در حال حاضر، بیش از ۸۰۰ پروژهٔ تصویبشده در FSA منتظر پرداخت هستند و بخشی از پول نیز بهدلیل موانع بودجهای یا حقوقی مسدود شده است. این وضعیت، همکاریهای بینالمللی را نابود میکند چرا که شریک اروپایی انتظار تصمیم دوساله ندارد.
وزارت فرهنگ در اکتبر ۲۰۲۵ وعدهٔ ۱۰۰ میلیون رئال سرمایهگذاری در استان سائوپائولو داد، اما این کمک کوتاهمدت، ساختار را اصلاح نمیکند.
پلتفرمهای استریم و قانونهای ناقص
مانع دیگر، سهم کم تولید مستقل از درآمد عظیم سرویسهای استریم است. در حالی که این پلتفرمها سالانه ۷۵ میلیارد رئال در برزیل درآمد دارند، تنها بخش کوچکی به تولید داخلی بازمیگردد. قانون تازهٔ VOD که در اکتبر توسط مجلس نمایندگان تصویب شد، شرکتهای خارجی را ملزم به پرداخت درصدی از درآمد به تولیدات ملی میکند. اما معافیتها و کسرها باعث شده رقم واقعی از ۱.۴ میلیارد رئال پیشبینیشده، به حدود ۱۸۵ میلیون رئال کاهش یابد.
مائورو گارسیا، مدیر اجرایی BRAVI، میگوید:
«این رقم برای بازاری به این بزرگی کافی نیست. علاوه بر آن، پلتفرمها بخشی از منابع را مستقیماً به پروژه دلخواه تخصیص میدهند و این نقش عمومی صندوق را تضعیف میکند.»
بیثباتی و فرسایش
عدم قطعیت قانونی، سرمایهگذاران خارجی را دلسرد میکند. برای تولیدکنندگان متوسط، هر دور کمکهزینه بیشتر شبیه قمار است تا برنامهریزی؛ هزینههای جاری و تأخیرها شرکتهای کوچک را به تعطیلی یا کاهش نیروی کار میکشاند. نتایج تحقیق SICAV در ۲۰۲۳ نشان میدهد حجم تولید ۴۴٪ کاهش یافته است، هرچند این صنعت از نظر درآمد درحال رشد سریع است.
میراث فروپاشی و بازسازی
دورههای رکود سیاسی و اقتصادی، بهویژه بین ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ و سپس بحران کرونا، تولید را تا ۸۰٪ کاهش داد. دولتهای میچل تمر و ژائیر بولسونارو نیز وزارت فرهنگ را تضعیف یا حذف کردند، شوراهای فرهنگی را بستند و صندوقهای دیداری-شنیداری را عملا مسدود کردند. اکنون چالش تنها بازکردن قفل بودجه نیست، بلکه بازسازی ساختار سیاستگذاری است.
بحث میان کارایی و نمایندگی نیز مطرح است؛ تخصیص منابع بر اساس معیارهای هویتی (نژاد، جنسیت، جغرافیا) بدون ارزیابی فنی قوی میتواند روند را دوباره کند کند. سازمانهای غیردولتی مانند Projeto Paradiso تلاش دارند با آموزش و اتصال استعدادهای جوان به بازار جهانی، این خلأ را پر کنند.
قدمهای تازه و امیدهای جدید
اجرای قانون پائولو گوستاو در ۲۰۲۳ با تزریق ۱.۰۶ میلیارد رئال به صنعت، تولیدها را از سر گرفت و کارکنان به کار بازگشتند؛ اگرچه این نیز راهحل ساختاری نیست. آنسین (Ancine) اکنون در حال بازسازی نیروی انسانی و اعلام تقویم جدید فراخوانهاست تا حسابرسیها را سادهتر کند.
تجربهٔ دههٔ ۹۰ و رونق «Retomada» با فیلمهایی چون «Carlota Joaquina» و شاهکارهایی مانند «City of God» نشان میدهد سینمای برزیل توان بازگشت دارد؛ اما این بار باید به ثبات برسد.
آینده در گرو سیاست پایدار
وزارت فرهنگ از ۲۰۲۳ برای تمرکززدایی تولید و بازگرداندن گفتوگو با بخش خصوصی کار میکند، گرچه سرعت کند است و پروژههای پیش از ۲۰۲۰ همچنان معلقاند. رشد پلتفرمهای FAST TV و افزایش ۱۹.۶٪ حضور در سینماها و ۲۴.۹٪ فروش گیشه در ۲۰۲۴ نشانههای امیدوارکنندهاند، هرچند هنوز از سطح پیشاکرونا پایینتر است.
به گفتهٔ سوزا:
«هیچ سینمای قدرتمندی بدون سیاست قدرتمند وجود ندارد.»
اکران «The Secret Agent» در نیویورک از ۲۶ نوامبر و در لسآنجلس از ۵ دسامبر آغاز میشود؛ لحظهای که شاید بتواند اهرم فشار دیگری برای تضمین ثبات واقعی باشد.
