پیدا کردن طولانیترین رشتهکوه جهان در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما زمین پاسخ را شگفتانگیز و کمی پیچیده میکند. برنده این عنوان نه آند (Andes) است، نه هیمالیا (Himalayas) و نه هیچ رشتهکوه دیگری که بتوان آن را روی نقشههای خشکی دنبال کرد.
طولانیترین رشتهکوه جهان در واقع سامانه پشتههای میاناقیانوسی است؛ زنجیرهای جهانی از کوههای زیرآبی که حدود ۴۰٬۳۸۹ مایل یا ۶۵٬۰۰۰ کیلومتر امتداد دارد. حدود ۹۰ درصد این سامانه زیر سطح دریا قرار گرفته و در کف اقیانوسها مانند درزهای برجستهای که روی توپ بیسبال دوخته شده باشند، کشیده شده است.
طولانیترین رشتهکوه جهان بیشتر زیر آب است
سامانه پشتههای میاناقیانوسی طولانیترین رشتهکوه روی زمین است و از میان همه حوضههای بزرگ اقیانوسی عبور میکند. این سامانه همچنین بزرگترین ویژگی آتشفشانی یکپارچه روی سیاره است؛ شبکهای متصل از بخشهای پشتهای آتشفشانی که بر اثر حرکت صفحههای تکتونیکی زمین (Tectonic Plates) ساخته میشوند.
به زبان ساده، این پشتهها زمانی شکل میگیرند که یک صفحه تکتونیکی از صفحهای دیگر دور میشود. در این فاصله، ماگما (Magma) از گوشته زمین (Mantle) بالا میآید تا شکاف ایجادشده را پر کند. بخشی از این ماگما به صورت گدازه (Lava) روی کف دریا فوران میکند و بخشی دیگر زیر سطح جامد میشود و پوسته اقیانوسی (Oceanic Crust) تازهای میسازد.
در طول میلیونها سال، این فرایند پیوسته باعث شکلگیری کوهها، درهها و پوسته جدید زمین در کف اقیانوس میشود. یکی از بخشهای مشهور این سامانه، پشته میانی اقیانوس اطلس (Mid-Atlantic Ridge) است. این پشته از شمال به جنوب در میان اقیانوس اطلس (Atlantic Ocean) امتداد دارد و نشان میدهد چگونه صفحههای بزرگ زمین همچنان سیاره را بازآرایی میکنند.
کف اقیانوس همچنین الگوهای مغناطیسی و سن سنگها را در خود حفظ میکند؛ دادههایی که به دانشمندان کمک میکند حرکت صفحهها را بررسی، اندازهگیری و نقشهبرداری کنند.
چرا رشتهکوه آند هنوز توجه زیادی جلب میکند؟
با اینکه طولانیترین رشتهکوه جهان زیر آب است، آند همچنان جایگاه بسیار مهمی دارد؛ زیرا آند طولانیترین رشتهکوه روی خشکی است. این رشتهکوه حدود ۴٬۳۰۰ مایل یا ۶٬۹۲۰ کیلومتر در امتداد ساحل غربی آمریکای جنوبی (South America) کشیده شده است.
آند از هفت کشور عبور میکند:
- ونزوئلا (Venezuela)
- کلمبیا (Colombia)
- اکوادور (Ecuador)
- پرو (Peru)
- بولیوی (Bolivia)
- شیلی (Chile)
- آرژانتین (Argentina)
این زنجیره کوهستانی عمدتاً بر اثر فرورفتن صفحه نازکا (Nazca Plate)، که صفحهای اقیانوسی است، به زیر صفحه آمریکای جنوبی (South American Plate) شکل گرفته است. این برخورد پوسته زمین را چینخورده، بلند و ضخیم میکند. همچنین در بخشهایی که ماگما از نواحی ضعیف پوسته بالا میآید، فعالیت آتشفشانی ایجاد میشود.
بلندترین قله آند، کوه آکونکاگوا (Mount Aconcagua) است که حدود ۲۲٬۸۳۸ فوت یا ۶٬۹۶۱ متر ارتفاع دارد. این رشتهکوه همچنین میزبان اوخوس دل سالادو (Ojos del Salado)، بلندترین آتشفشان فعال جهان، است.
آند؛ رشتهکوهی که تاریخ، آبوهوا و غذای جهان را تغییر داد
آند فقط جغرافیا را شکل نداده، بلکه تاریخ بشر را نیز تحت تأثیر قرار داده است. امپراتوری اینکا (Inca Empire) قدرت خود را در همین منطقه کوهستانی متمرکز کرد و ماچو پیچو (Machu Picchu) همچنان یکی از مشهورترین یادگارهای آن به شمار میرود.
این رشتهکوه همچنین به ایجاد مناطق آبوهوایی متفاوت در سراسر آمریکای جنوبی کمک کرده است. آند جریانهای هوا را مسدود میکند، مسیر رطوبت را تغییر میدهد و باعث شکلگیری مناطق خشک در یک سمت و مناطق مرطوبتر در سمت دیگر میشود.
تأثیر آند حتی به سفرههای غذا در سراسر جهان رسیده است. خوراکیهای رایجی مانند سیبزمینی و گوجهفرنگی ریشه در منطقه آند دارند. به همین دلیل، این رشتهکوه بخشی از زندگی روزمره مردم در نقاطی بسیار دورتر از آمریکای جنوبی نیز هست.
مقایسه دیگر رشتهکوههای بزرگ جهان
رشتهکوههای بزرگ دیگری هم در جهان وجود دارند که هرکدام اهمیت خود را دارند، اما از نظر طول به سامانه پشتههای میاناقیانوسی نمیرسند.
رشتهکوه راکی (Rocky Mountains) حدود ۳٬۰۰۰ مایل یا ۴٬۸۲۸ کیلومتر از غرب کانادا (Canada) تا جنوبغربی ایالات متحده (United States) امتداد دارد. این رشتهکوه از آند کوتاهتر است، اما بر منطقهای بسیار وسیع از آمریکای شمالی تسلط جغرافیایی دارد.
رشتهکوه بزرگ جداکننده (Great Dividing Range) در استرالیا (Australia) بیش از ۲٬۲۰۰ مایل یا ۳٬۵۴۰ کیلومتر طول دارد. این رشتهکوه تقریباً موازی با ساحل شرقی کشور کشیده شده و به جدا کردن مناطق مرطوب ساحلی از نواحی خشکتر داخلی کمک میکند.
هیمالیا نزدیک به ۱٬۶۰۰ مایل یا ۲٬۵۷۵ کیلومتر در پنج کشور امتداد دارد. این رشتهکوه طولانیترین نیست، اما بلندترین کوههای زمین را در خود جای داده است؛ از جمله کوه اورست.
این تفاوت مهم است: وقتی از «طولانیترین رشتهکوه» حرف میزنیم، معیار طول است، نه ارتفاع. هیمالیا در رقابت بلندترین قلهها پیروز است، اما از نظر مجموع طول، حتی به سامانه پشتههای میاناقیانوسی نزدیک هم نمیشود.
دریاچه تیتیکاکا؛ یک رکورد دیگر در آند
دریاچه تیتیکاکا (Lake Titicaca) نیز یکی دیگر از رکوردهای مهم منطقه آند را در اختیار دارد. این دریاچه در ارتفاعات آند، میان پرو و بولیوی قرار گرفته و به عنوان بلندترین دریاچه قابل کشتیرانی تجاری در جهان شناخته میشود.
منظور از قابل کشتیرانی تجاری این است که قایقها و کشتیها میتوانند افراد یا کالاها را روی آن جابهجا کنند؛ آن هم در ارتفاعی که هوا رقیق است و سرزمینهای اطراف بسیار بالاتر از سطح دریا قرار دارند.
چه چیزی باعث میشود یک رشتهکوه واقعاً رشتهکوه حساب شود؟
یک کوه فقط به این دلیل که اقیانوس روی آن را پوشانده، از کوه بودن خارج نمیشود. پشته میاناقیانوسی قله، شیب، دره و فعالیت آتشفشانی دارد؛ حتی اگر بیشتر آن در آبهای عمیق پنهان باشد.
سطح دریا مقیاس واقعی این سامانه را پنهان میکند. اگر اقیانوسها تخلیه میشدند، سامانه پشته میانی اقیانوس اطلس و دیگر بخشهای متصل به آن مانند زنجیرهای جهانی از زمینهای برجسته دیده میشدند که کف اقیانوس را قطع کردهاند.
روی خشکی، فاصله میان رشتهکوهها معمولاً واضح به نظر میرسد. اما زیر آب، سامانه پشتههای میاناقیانوسی مانند درزی سیارهای و پیوسته عمل میکند.
اندازهگیری هر رشتهکوهی میتواند پیچیده باشد. پرسشهایی مانند این مطرح میشوند:
- آیا دانشمندان فقط پشته اصلی را حساب میکنند؟
- آیا شاخهها هم جزو طول رشتهکوه به شمار میآیند؟
- بخشهای پشتهای آتشفشانی که بهوسیله گسلها از هم جدا شدهاند، چگونه محاسبه میشوند؟
برای سامانه اقیانوسی، پژوهشگران از نقشههای کف دریا، بررسیهای سونار (Sonar)، نمونههای سنگی و دادههای حرکت صفحهها استفاده میکنند.
سامانه جهانی پشتههای میاناقیانوسی در دهه ۱۹۵۰ نقشهبرداری شد؛ زمانی که پیمایشهای بهتر اقیانوسی نشان دادند کف دریا صاف نیست. برعکس، زنجیرهای عظیم و برجسته در آن کشیده شده است. این کشف به دانشمندان کمک کرد مفهوم گسترش کف دریا (Seafloor Spreading) و حرکت بزرگتر صفحههای تکتونیکی را بهتر بفهمند.
زمین همیشه در حال ساختن و بازیافت سطح خود است
سامانه پشتههای میاناقیانوسی از زیر به ساختن سیاره کمک میکند. این سامانه کف اقیانوسی تازه میسازد، گرما را از گوشته آزاد میکند و محلهایی را نشان میدهد که صفحههای تکتونیکی از هم جدا میشوند.
آند سوی دیگر همین فرایند را نشان میدهد. در آنجا صفحهها از هم دور نمیشوند، بلکه با هم برخورد میکنند. یک فرایند شکاف باز میکند و کف اقیانوس تازه میسازد؛ فرایند دیگر زمین را فشرده میکند و کوهها را به سوی آسمان بالا میبرد.
ایده بزرگ پنهان در این پرسش جغرافیایی همین است: زمین جسمی ساکن و بیحرکت نیست. سطح آن حرکت میکند، کشیده میشود، میشکند، بالا میآید و پایین میرود. کوهها از دید انسان ممکن است دائمی به نظر برسند، اما در مقیاس زمان زمینشناسی، بخشی از سامانهای پویا و در حال حرکتاند.
در نهایت، طولانیترین رشتهکوه جهان سامانه پشتههای میاناقیانوسی است که حدود ۴۰٬۳۸۹ مایل یا ۶۵٬۰۰۰ کیلومتر طول دارد و تقریباً ۹۰ درصد آن زیر سطح دریا پنهان شده است. این سامانه از طریق حرکت صفحههای تکتونیکی، بالا آمدن ماگما و تشکیل پوسته اقیانوسی جدید ساخته میشود و بزرگترین ساختار آتشفشانی یکپارچه روی زمین به شمار میرود.
در مقابل، طولانیترین رشتهکوه روی خشکی آند است که حدود ۴٬۳۰۰ مایل یا ۶٬۹۲۰ کیلومتر در امتداد غرب آمریکای جنوبی کشیده شده و از هفت کشور میگذرد. آند نهتنها رکورددار طول در خشکی است، بلکه با قله آکونکاگوا، آتشفشان اوخوس دل سالادو، تاریخ امپراتوری اینکا، ماچو پیچو، دریاچه تیتیکاکا و منشأ خوراکیهایی مانند سیبزمینی و گوجهفرنگی، نقشی عمیق در جغرافیا، تاریخ، آبوهوا و زندگی انسان دارد.
یکی زیر اقیانوس پنهان است و دیگری از دل یک قاره سر برآورده؛ اما هر دو نشان میدهند زمین سیارهای زنده، فعال و همیشه در حال تغییر است.
