روزی که مایکل جکسون وارد فاولا شد
در سال ۱۹۹۶، حضور مایکل جکسون / Michael Jackson در برزیل برای فیلمبرداری موزیکویدئوی معروف They Don’t Care About Us به یکی از جنجالیترین رویدادهای فرهنگی آن سال تبدیل شد. این ویدئو به کارگردانی اسپایک لی / Spike Lee ساخته شد و بخشهایی از آن در دو نقطه مهم برزیل فیلمبرداری شد: محله تاریخی پلورینیو / Pelourinho در سالوادور و فاولا سانتا مارتا / Santa Marta، که با نام دونا مارتا / Dona Marta نیز شناخته میشود، در ریودوژانیرو.
ماجرا فقط ساخت یک موزیکویدئو نبود. مقامهای محلی نگران بودند که نمایش فقر، خانههای فشرده و واقعیت زندگی در فاولاها، تصویر برزیل را در رسانههای جهانی مخدوش کند. در آن زمان، ریو تلاش میکرد چهرهای گردشگری، رنگارنگ و بینالمللی از خود ارائه دهد و نمایش بخشهای محروم شهر، برای برخی مسئولان خوشایند نبود.
چرا دولت برزیل نگران بود؟
دلیل اصلی مخالفت برخی مقامها این بود که موزیکویدئوی مایکل جکسون ممکن بود فقر شهری و نابرابری اجتماعی برزیل را در برابر میلیونها مخاطب جهانی قرار دهد. در دهه ۹۰ میلادی، فاولاهای ریو اغلب با خشونت، حضور گروههای مسلح و کمبود خدمات شهری شناخته میشدند. بنابراین، بعضی مسئولان معتقد بودند چنین تصویری میتواند به صنعت گردشگری و وجهه بینالمللی کشور آسیب بزند.
با این حال، اسپایک لی و مایکل جکسون دقیقاً به دنبال همین واقعیت بودند: نشان دادن انسانهایی که معمولاً در تصویر رسمی و تبلیغاتی شهرها دیده نمیشوند.
ورود به سانتا مارتا؛ محلهای پرتنش در قلب ریو
فاولا سانتا مارتا در منطقه بوتافوگو ریو قرار دارد؛ محلهای کوهپایهای با خانههایی فشرده و خیابانهایی باریک. در دهه ۹۰، این منطقه از نظر امنیتی بسیار پرتنش بود و حضور گروههای مسلح در برخی فاولاها باعث میشد ورود افراد خارجی یا حتی نیروهای رسمی، همیشه ساده و بیخطر نباشد.
در چنین فضایی، حضور یکی از مشهورترین چهرههای جهان، اتفاقی کاملاً غیرمعمول بود. روایتهای زیادی درباره این فیلمبرداری وجود دارد؛ از جمله اینکه تیم تولید برای انجام پروژه ناچار بود با شرایط پیچیده محله کنار بیاید. با این حال، تعبیر «بدون حتی یک محافظ» احتمالاً بیشتر رنگ افسانهای دارد؛ چون پروژهای در این سطح، با حضور مایکل جکسون، طبیعتاً بدون تیم تولید، هماهنگی و مراقبتهای امنیتی انجام نمیشد.
اما اصل ماجرا همچنان شگفتانگیز است: مایکل جکسون به جایی رفت که بسیاری از چهرههای مشهور و رسانههای رسمی جرئت نزدیک شدن به آن را نداشتند.
لحظهای که کنترل جمعیت سخت شد
در جریان فیلمبرداری، جمعیت زیادی از مردم محله و هواداران اطراف صحنه جمع شده بودند. در برخی روایتها آمده که هیجان مردم آنقدر بالا رفت که کنترل صحنه دشوار شد و چند نفر به سمت مایکل هجوم بردند. او زمین خورد، اما برخاست، لبخند زد و کار را ادامه داد؛ رفتاری که بعدها به بخشی از افسانه این فیلمبرداری تبدیل شد.
این لحظه برای بسیاری از ساکنان محله فقط دیدن یک ستاره جهانی نبود؛ تجربهای بود که نشان میداد محلهشان، با همه دشواریها و نادیدهگرفتهشدنها، میتواند در مرکز توجه جهان قرار بگیرد.
نقش پلورینیو و گروه اولودوم
بخش مهمی از ویدئو در پلورینیو، محله تاریخی سالوادور، با همراهی گروه کوبهای مشهور اولودوم / Olodum ضبط شد. اولودوم یکی از مهمترین گروههای فرهنگی آفرو-برزیلی است و ریتمهای پرانرژی آن در کنار صدای مایکل جکسون، ویدئو را به اثری سیاسی، خیابانی و جهانی تبدیل کرد.
موزیکویدئوی They Don’t Care About Us فقط یک اثر موسیقایی نبود؛ پیامی درباره بیعدالتی، تبعیض، خشونت و نادیدهگرفتهشدن مردم حاشیهنشین بود. همین پیام باعث شد انتخاب سانتا مارتا و پلورینیو معنا پیدا کند.
چگونه یک فاولا به مقصد گردشگری تبدیل شد؟
پس از انتشار ویدئو، نام سانتا مارتا بیش از گذشته در جهان شناخته شد. سالها بعد، در سال ۲۰۱۰، مجسمهای از مایکل جکسون در همین محله نصب شد؛ در نقطهای که به یاد فیلمبرداری آن ویدئو معروف شد. امروز بسیاری از گردشگران برای دیدن منظره ریو، کوچههای رنگارنگ سانتا مارتا و مجسمه مایکل جکسون به این منطقه میروند.
البته نباید فراموش کرد که تبدیل یک محله فقیر به جاذبه گردشگری همیشه مسئلهای ساده نیست. از یک طرف، توجه جهانی میتواند فرصت اقتصادی و فرهنگی ایجاد کند؛ از طرف دیگر، اگر با احترام به ساکنان و واقعیتهای اجتماعی همراه نباشد، ممکن است فقط به «تماشای فقر» تبدیل شود. اهمیت کار مایکل جکسون و اسپایک لی در این بود که تلاش کردند صدای حاشیه را وارد فرهنگ عمومی جهان کنند.
در نهایت، مایکل جکسون در سال ۱۹۹۶ با موزیکویدئوی They Don’t Care About Us فقط یک اثر تصویری ساختنی ارائه نداد؛ او یکی از نادیدهگرفتهشدهترین چهرههای برزیل شهری را به جهان نشان داد. دولت و مقامهای محلی نگران تصویر فقر بودند، اما همین تصویر بعدها به بخشی از حافظه فرهنگی ریو تبدیل شد.
سانتا مارتا، محلهای که زمانی بسیاری از ورود به آن هراس داشتند، با حضور مایکل جکسون به نامی جهانی تبدیل شد؛ یادآوری قدرتمندی از اینکه گاهی هنر، دقیقاً همان جایی میرود که سیاست ترجیح میدهد پنهانش کند.
