عامر خان و کاری که هالیوود کمتر جرئتش را داشت

عامر خان سال‌هاست در سینمای هند فقط دنبال قصه‌های سرگرم‌کننده نمی‌رود؛ او بارها سراغ آدم‌هایی رفته که جامعه یا نمی‌بیندشان، یا خیلی دیر متوجه استعدادشان می‌شود. از کودکی که در Taare Zameen Par (ستاره‌های روی زمین) با نارساخوانی دست‌وپنجه نرم می‌کرد تا دخترانی که در Dangal (دنگل) باید با نگاه سنتی جامعه می‌جنگیدند، سینمای عامر خان معمولاً یک نقطه مشترک دارد: ایستادن کنار کسانی که صدایشان کمتر شنیده شده است.

اما در فیلم، Sitaare Zameen Par، این نگاه از همیشه مستقیم‌تر شد؛ چون این بار فقط قرار نبود درباره آدم‌های متفاوت حرف بزند، بلکه تصمیم گرفت خودِ آن‌ها را جلوی دوربین بیاورد.

انتخابی که فقط سینمایی نبود

در بسیاری از فیلم‌ها، شخصیت‌هایی با اوتیسم، سندرم داون یا ناتوانی‌های ذهنی و رشدی توسط بازیگران حرفه‌ای ایفا می‌شوند. این روش از نظر تولید، ساده‌تر و قابل‌کنترل‌تر است؛ اما یک مشکل بزرگ دارد: آدم‌هایی که داستان درباره آن‌هاست، اغلب از روایت خودشان کنار گذاشته می‌شوند.

عامر خان در Sitaare Zameen Par مسیر دیگری رفت. در حالی که هزاران بازیگر حرفه‌ای برای نقش‌های تیم بسکتبال تست داده بودند، او و تیم سازنده تصمیم گرفتند اعضای تیم را از میان افرادی انتخاب کنند که خودشان تجربه زیسته‌ای نزدیک به شخصیت‌های فیلم دارند؛ افرادی با تفاوت‌هایی مانند سندرم داون، اوتیسم و سایر ناتوانی‌های رشدی.

این تصمیم فقط یک انتخاب احساسی نبود؛ یک انتخاب مهم در مفهوم امروز سینماست: بازنمایی واقعی.

چرا این تصمیم مهم است؟

بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت، حدود ۱.۳ میلیارد نفر در جهان با نوعی معلولیت قابل‌توجه زندگی می‌کنند؛ یعنی تقریباً ۱۶ درصد جمعیت جهان. با این حال، حضور این افراد در سینما و تلویزیون هنوز بسیار کمتر از سهم واقعی آن‌ها در جامعه است.

از طرف دیگر، گزارش‌ها و پژوهش‌ها در سال‌های گذشته نشان داده‌اند که بخش بزرگی از نقش‌های مربوط به شخصیت‌های دارای معلولیت، همچنان توسط بازیگران غیرمعلول بازی می‌شود. همین موضوع سال‌هاست محل بحث است؛ چون بازیگری فقط تقلید ظاهری نیست، گاهی تجربه زیسته چیزی به نقش می‌دهد که هیچ تمرینی نمی‌تواند کاملاً جای آن را بگیرد.

عامر خان با این انتخاب، دقیقاً به همین نقطه دست گذاشت: اگر قرار است درباره انسان‌هایی با تجربه متفاوت حرف بزنیم، چرا خودشان در مرکز قاب نباشند؟

از ترحم تا توانمندی

یکی از خطرهای همیشگی در ساخت فیلم درباره افراد دارای معلولیت، افتادن در دام ترحم است. بسیاری از آثار، این شخصیت‌ها را یا کاملاً قربانی نشان می‌دهند یا آن‌ها را بیش از حد اسطوره‌ای و غیرواقعی می‌کنند. اما مسیر درست، جایی میان این دو است: نشان دادن انسان، با ضعف‌ها، شوخی‌ها، توانایی‌ها، عصبانیت‌ها، شکست‌ها و پیروزی‌هایش.

در Sitaare Zameen Par، فضای بسکتبال فقط یک زمین ورزشی نیست؛ استعاره‌ای است از جامعه. جایی که اگر قواعد کمی انسانی‌تر شوند، آدم‌هایی که همیشه کنار زمین نگه داشته شده‌اند، می‌توانند وارد بازی شوند و بدرخشند.

ریسک بزرگ عامر خان

این تصمیم از نظر تولید آسان نبود. کار با بازیگران غیرحرفه‌ای، آن هم در فیلمی پر از صحنه‌های گروهی، ورزشی و احساسی، نیاز به زمان، صبر و انعطاف دارد. ریتم فیلم‌برداری باید انسانی‌تر می‌شد، تمرین‌ها باید با شرایط بازیگران هماهنگ می‌بود و گروه تولید باید بیشتر گوش می‌داد تا دستور بدهد.

اما همین ریسک، به فیلم روح داد. تماشاگر وقتی این چهره‌ها را روی پرده می‌بیند، حس می‌کند با یک بازنمایی تزئینی طرف نیست؛ با آدم‌هایی واقعی روبه‌روست که حالا فرصت پیدا کرده‌اند نه فقط موضوع داستان، بلکه صاحب داستان باشند.

هالیوود چه می‌کند؟

هالیوود در سال‌های اخیر درباره تنوع و نمایندگی بسیار حرف زده است؛ از نژاد و جنسیت گرفته تا هویت و معلولیت. اما فاصله میان شعار و عمل هنوز زیاد است. هنوز هم در بسیاری از پروژه‌های بزرگ، نقش افراد دارای معلولیت به بازیگران مشهور و غیرمعلول داده می‌شود؛ چون نام آن بازیگر فروش می‌آورد، سرمایه‌گذار را مطمئن می‌کند و مسیر تبلیغات را ساده‌تر می‌سازد.

کاری که عامر خان انجام داد، شاید از نظر صنعتی پرریسک‌تر بود، اما از نظر انسانی یک قدم جلوتر رفت. او به جای اینکه فقط درباره شمول و پذیرش حرف بزند، بخشی از قدرت تولید را به کسانی داد که معمولاً در حاشیه نگه داشته می‌شوند.

پیام فیلم؛ تفاوت مانع نیست

موفقیت اصلی این فیلم فقط در استقبال مخاطبان یا فروش آن نیست؛ در پیامی است که پشت قاب‌هایش پنهان شده: اگر محیط درست باشد، اگر فرصت واقعی داده شود، اگر نگاه ما از ترحم به اعتماد تغییر کند، بسیاری از آدم‌هایی که «ناتوان» فرض می‌شوند، می‌توانند توانایی‌هایشان را نشان دهند.

عامر خان با Sitaare Zameen Par یادآوری کرد که سینما فقط جایی برای ساختن رؤیا نیست؛ گاهی می‌تواند دری را باز کند که جامعه مدت‌ها بسته نگه داشته است.

عامر خان در این فیلم فقط یک داستان درباره تفاوت نساخت؛ او به تفاوت، صندلی جلوی دوربین داد. همین انتخاب است که کارش را مهم می‌کند. در جهانی که هنوز بسیاری از افراد دارای معلولیت در رسانه‌ها یا غایب‌اند یا توسط دیگران بازنمایی می‌شوند، آوردن خود آن‌ها به قلب داستان، یک حرکت ساده اما عمیق است.

گاهی بزرگ‌ترین کار سینما این نیست که به جای آدم‌ها حرف بزند؛ این است که بالاخره اجازه بدهد خودشان دیده شوند.