در سال ۱۹۰۸ میلادی، در پشت دیوارهای شهر ممنوعه پکن (Beijing’s Forbidden City)، توطئهای مرگبار در جریان بود. تاریخ هرگز بهطور دقیق نخواهد دانست که آیا سم در یک کاسه ساده ماست مخلوط شده بود یا روی تکهای میوه آبدار پاشیده شده بود؛ اما نتیجه یکی بود: گوانگشو (Guangxu)، دومین امپراتور از آخرین امپراتوران دودمان چینگ (Qing Dynasty)، دوزی کشنده از آرسنیک (Arsenic) را بلعید. صبح روز بعد، فریاد «امپراتور مرده است!» در سراسر کاخ پیچید.
در گواهی رسمی مرگ گوانگشو، علت فوت «مرگ طبیعی» اعلام شد. این گواهی توسط حکومت سلطنتی عمهاش، امپراتریس بیوه سیشی (Empress Dowager Cixi)، صادر شده بود؛ همان زنی که شایعات تاریخی او را عامل قتل گوانگشو میدانند.
در سال ۲۰۰۸، بیش از صد سال پس از مرگ گوانگشو، آنالیز شیمیایی موهای بهدستآمده از جسد نبشقبرشده او نشان داد که میزان آرسنیک موجود در بدنش ۲۴۰۰ برابر بیش از حد طبیعی در بدن انسان بوده است. این یافته، مدرکی قطعی بود که نشان میداد مرگ او یک قتل بوده است. به این ترتیب، گوانگشو در کنار فهرست بلندبالای حاکمان و شخصیتهای تاریخی برجستهای قرار گرفت که قربانی ویژگیهای مرگبار آرسنیک شدهاند.
به گفته استیون ریچی (Stephen Richey)، معاون سابق پزشکی قانونی و پژوهشگر حوزه بقا: «آرسنیک عنصری طبیعی است که در بسیاری از نقاط جهان یافت میشود و سابقه طولانی استفاده از آن در داروها و آفتکشها باعث شده بود بهراحتی در دسترس باشد. علاوه بر این، مسمومیت با آرسنیک معمولاً علائمی ایجاد میکند که اگر کسی به مسمومیت شک نداشته باشد، بهسادگی با بیماریهای طبیعی مانند وبا (Cholera)، مالاریا (Malaria) یا گاستروانتریت (Gastroenteritis) اشتباه گرفته میشود.»
از مصر باستان تا شیمی مدرن
اگرچه مصریان باستان ترکیبات آرسنیک را استخراج میکردند، اما این ماده تا سال ۱۲۴۰ میلادی بهعنوان یک عنصر مستقل شناخته نشد؛ زمانی که آلبرتوس ماگنوس (Albertus Magnus)، کیمیاگر آلمانی، آن را بهطور علمی معرفی کرد.
از آن زمان، این کانی طبیعی در کاربردهای گوناگونی مورد استفاده قرار گرفت؛ از آفتکشها و شیمیدرمانی گرفته تا محصولاتی بهظاهر بیخطر مانند لوازم آرایشی و حتی چوب ساختمانی.
«شاه سموم»؛ محبوب توطئهگران
آرسنیک به دلیل بیبو و بیمزه بودن، قرنها انتخاب محبوب توطئهگران بود و تا قرن پانزدهم لقب ترسناک «شاه سموم» («King of Poisons») را به خود گرفت.
در دوران رنسانس ایتالیا، چزاره بورجیا (Cesare Borgia)، عضو خانواده پرنفوذ بورجیا (Borgia)، به استفاده از آرسنیک برای مسموم کردن دهها نفر بهمنظور پیشبرد اهداف سیاسیاش شهرت داشت.
محبوبیت آرسنیک در میان سیاستمداران ایتالیایی آنقدر زیاد شد که بهطور رسمی بهعنوان روش شناختهشده ترور پذیرفته شد. تا قرن شانزدهم، حتی شاخهای از دولت ایتالیا وجود داشت که خدمات مسمومکنندگان حرفهای را اجاره میکرد؛ افرادی که بسیاری از آنها از آرسنیک استفاده میکردند.
فرانسه؛ قتل برای پول و زمین
آرسنیک در فرانسه نیز ابزاری رایج برای سود سیاسی و مالی بود. ماری-مادلین-مارگریت دوبری (Marie-Madeleine-Marguerite d’Aubray) در نیمه دوم قرن هفدهم، بخش بزرگی از خانواده خود را برای تصاحب پول و زمین به قتل رساند.
ترکیبات سمی، که آرسنیک عنصر اصلی آنها بود، آنقدر در فرانسه رایج شد که در سال ۱۶۸۲، شاه لویی چهاردهم (King Louis XIV) فرمان داد هر کسی که در حال تأمین یا توزیع آرسنیک دستگیر شود، اعدام گردد.
«پودر ارث»؛ لقب ترسناک قرن نوزدهم
تا قرن نوزدهم، استفاده از آرسنیک چنان گسترده شده بود که لقب تازهای گرفت: «پودر ارث» («Inheritance Powder»). این نام از محبوبیت آرسنیک نزد افرادی میآمد که در انتظار ارث، املاک یا داراییهای ارزشمند بودند.
مزیت بزرگ دیگر آرسنیک — دستکم از دید قاتلان — این بود که تا مدتها غیرقابل شناسایی تلقی میشد. این وضعیت تا زمان ابداع آزمون مارش (Marsh Test) در سال ۱۸۳۶ ادامه داشت.
آزمون مارش؛ تولد سمشناسی قانونی
چهار سال پیش از آن، مردی به اتهام مسموم کردن قهوه پدربزرگش دستگیر شده بود. جیمز مارش (James Marsh)، شیمیدان انگلیسی، توانست وجود آرسنیک را در یک آزمایشگاه تأیید کند؛ اما تا زمان برگزاری دادگاه، نمونهها تجزیه و بیاثر شده بودند.
مارش که از این شکست خشمگین بود، روشی پایدارتر و دقیقتر ابداع کرد: آزمون مارش. این روش بهعنوان پیشدرآمد سمشناسی قانونی مدرن (Forensic Toxicology) شناخته میشود و نقطه عطفی در شناسایی علمی سموم بود.
آرسنیک، این عنصر طبیعی و بهظاهر ساده، قرنها بهدلیل در دسترس بودن، بیبو و بیمزه بودن و دشواری شناسایی، به سلاح محبوب قاتلان، سیاستمداران و سودجویان تبدیل شد. از کاخهای امپراتوری چین گرفته تا دربارهای اروپا، رد پای این «شاه سموم» در بسیاری از تاریکترین فصلهای تاریخ بشر دیده میشود.
نکته جالب
در اوایل قرن بیستم، امی داگان آرچر گیلیگان (Amy Duggan Archer Gilligan) با استفاده از آرسنیک بیش از دو دوجین سالمند را که تحت مراقبتش بودند مسموم کرد. این پرونده الهامبخش یکی از ماندگارترین کمدیهای تئاتر جهان شد: «آرسنیک و تورهای قدیمی» («Arsenic and Old Lace»).
