تفاوت پل بوعازیچی و چاناک‌کاله ۱۹۱۵؛ عوارض به چه کسی می‌رسد؟

یکی بر فراز تنگه بسفر، دو بخش استانبول را به هم پیوند می‌دهد؛ دیگری بر تنگه داردانل کشیده شده و مسیر رفت‌وآمد میان بخش اروپایی و آسیایی ترکیه را کوتاه‌تر کرده است. اما تفاوت پل بوعازیچی و پل چاناک‌کاله ۱۹۱۵ فقط در موقعیت، اندازه و ظاهرشان نیست. پشت این دو سازه، دو الگوی متفاوت تأمین مالی و بهره‌برداری قرار دارد؛ تفاوتی که هم در عوارض عبور دیده می‌شود و هم در تعهدات مالی دولت.

پل بوعازیچی؛ زیرساختی با تأمین مالی عمومی

پل بوعازیچی، که نام رسمی آن امروز «پل شهدای ۱۵ ژوئیه» است، در ۲۹ اکتبر ۱۹۷۳ افتتاح شد. این پل نخستین پل جاده‌ای بر تنگه بسفر بود و به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای استانبول تبدیل شد.

بوعازیچی در قالب یک پروژه عمومی ساخته شد، نه قرارداد خصوصیِ «ساخت، بهره‌برداری و واگذاری». البته تأمین مالی عمومی الزاماً به معنای پرداخت تمام هزینه‌ها از درآمد داخلی دولت نیست؛ پروژه‌های دولتی می‌توانند از وام و اعتبارات خارجی نیز استفاده کنند.

امروز عوارض این پل در چارچوب تعرفه‌های پل‌های تحت مدیریت اداره کل راه‌های ترکیه، KGM، دریافت می‌شود، نه توسط یک شرکت صاحب امتیازِ بهره‌برداری در مدل مشارکت عمومی‌ـ‌خصوصی.

بااین‌حال، دو ادعا را باید با احتیاط مطرح کرد: اینکه هزینه ساخت پل «کاملاً جبران شده» و اینکه عوارض آن «نمادین» است. البته د مورد ادعای نمادین بودن عوارض باید گفت به درآمد خانوار و تعداد دفعات عبور بستگی دارد. مبلغی که برای یک سفر تفریحی چندان سنگین نیست، ممکن است برای کسی که هر روز از پل عبور می‌کند، هزینه‌ای قابل‌توجه باشد.

قدیمی‌بودن پل نیز به معنای بی‌هزینه‌شدن آن نیست. بازرسی، تعمیر، نگهداری و مقاوم‌سازی، همچنان بخشی از هزینه‌های این زیرساخت عمومی‌اند.

پل چاناک‌کاله ۱۹۱۵؛ ساخت خصوصی با امتیاز بهره‌برداری

پل چاناک‌کاله ۱۹۱۵ در ۱۸ مارس ۲۰۲۲ افتتاح شد. دهانه اصلی آن ۲۰۲۳ متر است و هنگام افتتاح، عنوان طولانی‌ترین دهانه اصلیِ پل معلق جهان را به دست آورد. این عدد به صدمین سال تأسیس جمهوری ترکیه در سال ۲۰۲۳ اشاره دارد.

این پل در قالب مدل «ساخت، بهره‌برداری و واگذاری» یا Yap-İşlet-Devret ساخته شد. در این الگو، شرکت پروژه تأمین مالی و اجرای طرح را بر عهده می‌گیرد، برای مدت مشخصی حق بهره‌برداری دارد و در پایان دوره قرارداد، زیرساخت را طبق شرایط توافق‌شده به دولت واگذار می‌کند.

بنابراین، چاناک‌کاله را نباید صرفاً «یک پل خصوصی» دانست. این پل زیرساختی عمومی است که تأمین مالی و بهره‌برداری آن برای دوره‌ای مشخص، در قالب قرارداد به بخش خصوصی سپرده شده است.

عوارض چاناک‌کاله چگونه با نرخ ارز ارتباط دارد؟

در پروژه چاناک‌کاله، مبنای قراردادی عوارض و تضمین درآمد با یورو پیوند دارد؛ اما این به معنای پرداخت یورویی رانندگان نیست. کاربران عوارض را به لیر و بر اساس تعرفه اعلام‌شده می‌پردازند.

تفاوت مهم، میان «مبلغ پرداختی راننده» و «مبنای محاسبات قرارداد» است. تغییر نرخ ارز، تعدیل‌های قراردادی و تصمیم‌های مربوط به تعرفه می‌توانند بر درآمد مورد انتظار پروژه و تعهدات مالی دولت اثر بگذارند.

از همین رو، توضیح دقیق‌تر این است که چاناک‌کاله دارای سازوکار قراردادیِ وابسته به ارز است، نه اینکه عوارض هر عبور الزاماً همان لحظه و مستقیماً بر اساس نرخ روز ارز محاسبه شود.

تضمین تردد؛ هزینه فقط بر دوش رانندگان نیست

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها، وجود تضمین تردد در قرارداد چاناک‌کاله است. برای این پروژه، تضمین روزانه معادل ۴۵ هزار عبور خودروی سواری اعلام شده است.

اگر تردد مشمول قرارداد کمتر از سطح تضمین‌شده باشد، دولت ممکن است طبق سازوکار قرارداد، مابه‌التفاوت را به شرکت پروژه بپردازد. در نتیجه، تأمین مالی خصوصی به معنای حذف کامل هزینه یا ریسک از بودجه عمومی نیست.

اینجاست که بحث از عوارض فراتر می‌رود: هزینه یک زیرساخت می‌تواند هم از جیب استفاده‌کنندگان پرداخت شود و هم، در صورت فعال‌شدن تضمین‌ها، از بودجه عمومی. حتی کسانی که از پل عبور نمی‌کنند نیز ممکن است از مسیر بودجه در تأمین هزینه آن سهم داشته باشند.

البته رقم دقیق پرداخت دولت را نمی‌توان فقط با کم‌کردن تعداد خودروهای عبوری از عدد تضمین به دست آورد؛ جزئیات قرارداد، طبقه‌بندی وسایل نقلیه و قواعد محاسبه نیز اهمیت دارند.

مقایسه دو پل در یک نگاه

کدام مدل برای مردم مناسب‌تر است؟

پاسخ فقط در مبلغ عوارض خلاصه نمی‌شود. برای مقایسه منصفانه باید هزینه ساخت و تأمین مالی، مخارج نگهداری، میزان استفاده، صرفه‌جویی در زمان و تعهدات دولت را کنار هم گذاشت.

از سوی دیگر، بوعازیچی یک مسیر پرتردد شهری در استانبول است؛ چاناک‌کاله بیشتر نقشی بین‌شهری و منطقه‌ای دارد. تفاوت تقاضای سفر نیز بر درآمد و ارزیابی اقتصادی آن‌ها اثر می‌گذارد.

تفاوت اصلی این دو پل، نحوه تقسیم هزینه و ریسک است. در بوعازیچی، ساخت و بهره‌برداری در چارچوب عمومی قرار دارد؛ در چاناک‌کاله، شرکت پروژه برای دوره‌ای مشخص حق بهره‌برداری دارد و دولت نیز تعهداتی قراردادی پذیرفته است.

برای مردم، پرسش نهایی ساده است: در برابر پولی که مستقیم یا از مسیر بودجه پرداخت می‌شود، چه میزان زمان، دسترسی و منفعت عمومی به دست می‌آید؟