درمان آسیب نخاع با «مولکولهای رقصان»؛ امیدی تازه برای درمان فلج
دانشمندان با تنظیم حرکت مولکولها، درمانی تزریقی ساختند که در مینینخاعهای آزمایشگاهی باعث رشد دوباره نورونها و زوائد عصبی شد؛ رویکردی که شاید روزی فلج را درمان کند.
دانشمندان با استفاده از روشی نوآورانه به نام «مولکولهای رقصان» (Dancing Molecules) موفق شدند آسیبهای واردشده به مینینخاعهای پرورشیافته در آزمایشگاه را ترمیم کنند؛ دستاوردی که میتواند در آینده راه را برای درمان فلج هموار کند. این پژوهش در مجله علمی معتبر Nature Biomedical Engineering منتشر شده و توسط تیمی به رهبری دانشگاه نورثوسترن (Northwestern University) انجام شده است.
اهمیت نخاع و چالشهای درمان آن
تمام موجودات مهرهدار یک ویژگی زیستی مشترک دارند: نخاع. ستون فقرات با ۳۳ مهره، بهمعنای واقعی کلمه ستون زندگی انسان است و نقش کلیدی در حرکت، حس و تعامل ما با جهان دارد. اما هرگونه آسیب به نخاع—چه بر اثر ضربه شدید و چه بیماری—میتواند کیفیت زندگی را بهشدت کاهش دهد. به همین دلیل، درمان آسیبهای نخاعی همواره یکی از دغدغههای اصلی دانشمندان بوده است.
ارگانوئیدها؛ نسخههای مینیاتوری از اندامهای انسان
یکی از فناوریهای مدرن که در این مسیر به کمک دانشمندان آمده، «ارگانوئید» (Organoid) است. ارگانوئیدها نسخههای کوچک و سادهشدهای از اندامهای انسانی هستند که معمولاً از سلولهای بنیادی رشد داده میشوند. این ساختارها به دلیل شباهت بالایشان به بافت واقعی انسان، ابزار بسیار مناسبی برای آزمایش اولیه درمانهای جدید پیش از ورود به آزمایشهای انسانی بهشمار میروند.
پیشتر، ارگانوئیدهای مغزی (Brain Organoids) حتی بحثهای اخلاقی درباره احتمال آگاهی آنها ایجاد کرده بودند. حالا در این پژوهش جدید، همین فناوری برای نخستینبار بهطور جدی برای شبیهسازی نخاع انسان به کار رفته است.
شبیهسازی آسیبهای واقعی نخاع
پژوهشگران با استفاده از سلولهای بنیادی، ارگانوئیدهای نخاعی (Spinal Organoids) ساختند و دو نوع آسیب شایع نخاعی را در آنها ایجاد کردند:
- بریدگیها
- کوفتگیهای فشاری
بررسیها نشان داد که مرگ سلولی و ایجاد «اسکار گلیال» (Glial Scarring) در این مینینخاعها، بسیار شبیه به آن چیزی است که در آسیب واقعی نخاع انسان دیده میشود.
مولکولهای رقصان؛ درمانی مبتنی بر حرکت
در مرحله بعد، تیم تحقیقاتی از درمان «مولکولهای رقصان» استفاده کرد؛ روشی که نخستینبار در سال ۲۰۲۱ توسط ساموئل استاپ (Samuel Stupp)، نویسنده اصلی این مطالعه، معرفی شده بود. او در آن زمان توانسته بود با همین روش نخاع موشهای فلج را درمان کند.
اساس این درمان بر تنظیم دقیق حرکت مولکولها است. گیرندهها در نورونها و سایر سلولها دائماً در حال حرکت هستند. به گفته استاپ: «با واداشتن مولکولها به حرکت، رقصیدن یا حتی جهش موقت از ساختارهایی به نام پلیمرهای فوقمولکولی (Supramolecular Polymers)، آنها میتوانند ارتباط مؤثرتری با گیرندهها برقرار کنند.»
نتایج امیدوارکننده درمان
این درمان بهصورت مایع تزریق شد و پس از تزریق، یک داربست در محل آسیب تشکیل داد. نتایج نشان داد که این داربست:
- التهاب را کاهش میدهد
- اسکار گلیال را کم میکند
- باعث رشد دوباره نوریتها (Neurites) میشود
نوریتها شامل آکسونها (Axons) و دندریتها (Dendrites) هستند؛ زوائدی که از نورون خارج میشوند و ارتباط بین سلولهای عصبی را برقرار میکنند. بازسازی این ساختارها اهمیت زیادی دارد، زیرا در آسیبهای نخاعی معمولاً قطع میشوند. علاوه بر این، پژوهشگران شاهد رشد نورونهای جدید در الگوهای منظم بودند.
گامی بهسوی آزمایش انسانی
استاپ امیدوار است که در پژوهشهای آینده، ارگانوئیدهای نخاعی هرچه واقعگرایانهتری ساخته شود تا زمینه برای آزمایشهای انسانی فراهم گردد. او در بیانیهای مطبوعاتی گفت: «یکی از هیجانانگیزترین جنبههای ارگانوئیدها این است که میتوانیم درمانهای جدید را مستقیماً روی بافت انسانی آزمایش کنیم. بهجز انجام کارآزمایی بالینی، این تنها راه رسیدن به چنین هدفی است… این نتایج تأیید میکند که درمان ما شانس خوبی برای مؤثر بودن در انسان دارد.»
در مجموع، استفاده از «مولکولهای رقصان» در ترمیم مینینخاعهای انسانی، گامی مهم در مسیر درمان آسیبهای نخاعی و شاید روزی درمان فلج بهشمار میرود؛ مسیری که هنوز ادامه دارد، اما نشانههای امیدبخشی از آیندهای متفاوت را نشان میدهد.
