درگذشت بلا تار، فیلمساز برجسته مجارستان و پیشگام «سینمای آهسته»

بِلا تار (Béla Tarr)، فیلمساز برجسته مجارستانی و یکی از مهم‌ترین چهره‌های جریان موسوم به «سینمای آهسته» که با آثار تاریک و آخرالزمانی‌اش چون «Damnation» و «Sátántangó» شناخته می‌شد، در ۷۰ سالگی درگذشت.

آکادمی فیلم اروپا (European Film Academy) که تار از سال ۱۹۹۷ عضو آن بود، روز سه‌شنبه این خبر را اعلام کرد و نوشت او پس از یک بیماری طولانی و جدی چشم از جهان فروبسته است. این آکادمی در بیانیه‌ای ضمن ابراز اندوه، از او به‌عنوان «کارگردانی برجسته با صدایی سیاسی و قدرتمند» یاد کرد که نه‌تنها نزد همکارانش احترام عمیقی داشت، بلکه در میان مخاطبان سراسر جهان نیز چهره‌ای ستوده بود. خانواده تار نیز از رسانه‌ها و افکار عمومی خواسته‌اند در این روزهای دشوار، از درخواست مصاحبه خودداری کنند.

بلا تار از چهره‌های شاخص جنبشی بود که به نماهای سیاه‌وسفید، پلان‌سکانس‌های بسیار طولانی، دیالوگ‌های حداقلی، روایت‌های غیرکلاسیک و تصویرسازی تلخ از زندگی روزمره در اروپای شرقی شهرت دارد. شاید بهترین نمونه این سبک، فیلم «Sátántangó» محصول ۱۹۹۴ باشد؛ اثری هفت‌ونیم‌ساعته درباره تلاش‌های یک روستای کوچک مجارستانی پس از سقوط کمونیسم. این فیلم با وجود مدت‌زمان غیرمعمولش، به یکی از تحسین‌شده‌ترین آثار تار تبدیل شد و اغلب در فهرست برترین فیلم‌های تاریخ سینما جای می‌گیرد.

بلا تار در ۲۱ ژوئیه ۱۹۵۵ در شهر پِچ (Pécs) مجارستان به دنیا آمد. او در کودکی تجربه بازی در نقش‌های کوچک تلویزیونی را داشت و از ۱۶ سالگی وارد مسیر فیلمسازی شد. فیلم‌های آماتورش توجه استودیوی بلا بالاش (Béla Balázs Studios) را جلب کرد و همین نهاد از نخستین فیلم بلندش، «Family Nest» در سال ۱۹۷۹، حمایت کرد.

او پس از تحصیل در آکادمی تئاتر و فیلم بوداپست (فارغ‌التحصیل ۱۹۸۲)، استودیوی Társulás Filmstúdió را بنیان گذاشت که در سال ۱۹۸۵ به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ چرا که تار آشکارا درباره باورهای آنارشیستی خود سخن می‌گفت. در همین دوره، فیلم‌هایی چون «The Outsider»، «The Prefab People» و «Almanac of Fall» را ساخت.

پنجمین فیلم او، «Damnation» (۱۹۸۸)، که داستان مردی افسرده و عاشق خواننده‌ای متأهل را روایت می‌کند، به‌عنوان نخستین فیلم مستقل تاریخ سینمای مجارستان شناخته می‌شود. این فیلم در جشنواره برلین به نمایش درآمد و سبک منحصربه‌فرد تار در حرکت کنترل‌شده دوربین را به جهان معرفی کرد.

پس از آن، «Sátántangó» و سپس «Werckmeister Harmonies» در سال ۲۰۰۰—به کارگردانی مشترک همسرش آگنش هرانیتسکی (Ágnes Hranitzky)—جایگاه او را به‌عنوان یکی از مؤلفان بزرگ سینما تثبیت کردند. «Werckmeister Harmonies» با تنها ۳۹ نما در بیش از دو ساعت، تصویری هولناک از جامعه‌ای در آستانه فروپاشی ارائه می‌دهد.

فیلم «The Man From London» (۲۰۰۷) با بازی تیلدا سوئینتن (Tilda Swinton) در جشنواره کن اکران شد و بازخوردهای مثبتی گرفت. اما آخرین اثر او، «The Turin Horse» (۲۰۱۱)، که در جشنواره برلین برنده جایزه بزرگ هیئت داوران شد، نقطه پایان فیلمسازی‌اش بود. تار پس از آن اعلام کرد دیگر فیلمی نخواهد ساخت.

پس از کناره‌گیری از سینما، بلا تار به آموزش روی آورد و در سال ۲۰۱۲ مدرسه Film.Factory را در سارایوو تأسیس کرد. او تا سال ۲۰۱۶ استاد و مدیر برنامه این مدرسه بود و چهره‌هایی چون آپیشاتپونگ ویراستاکول، کارلوس ریگاداس، پدرو کاستا، گاس ون سنت، ژولیت بینوش و ژاک رانسی‌یر را به‌عنوان مدرس مهمان دعوت کرد.

بلا تار با همسرش آگنش هرانیتسکی زندگی می‌کرد و او تنها بازمانده نزدیک این فیلمساز بزرگ است. میراث تار، سینمایی است که زمان را کند می‌کند تا حقیقت را عریان‌تر نشان دهد—سینمایی که تأثیرش بر نسل‌های آینده همچنان باقی خواهد ماند.