مسمومیت با ویتامین B6؛ نادر اما رو به افزایش

مسمومیت با ویتامین B6 یا پیریدوکسین (Vitamin B6 / Pyridoxine Toxicity) بسیار نادر است، اما گزارش‌های مراکز مسمومیت آمریکا (America’s Poison Centers) نشان می‌دهد موارد آن در دهه گذشته حدود ۴۰٪ افزایش یافته است. این موضوع به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که مصرف دوزهای بالای ویتامین B6 می‌تواند باعث آسیب عصبی (Nerve Damage)، بی‌حسی (Numbness)، گزگز و درد در اندام‌ها شود.

ویتامین B6 به‌طور طبیعی در غذاهایی مانند مغزها، نخود، ماهی و غلات غنی‌شده وجود دارد. اما در سال‌های اخیر، این ویتامین به یکی از ترکیبات رایج در مکمل‌های غذایی و نوشیدنی‌های انرژی‌زا تبدیل شده است. در استرالیا، نهادهای تنظیم‌گر دارویی به‌دلیل گزارش‌های مربوط به مسمومیت، برخی مکمل‌های حاوی مقدار بالای ویتامین B6 را از بازار جمع‌آوری کرده‌اند.

ویتامین B6 چه نقشی در بدن دارد؟

ویتامین B6 یکی از ویتامین‌های مهم گروه B است و بدن برای عملکردهای مختلف به آن نیاز دارد. این ویتامین در موارد زیر نقش دارد:

• کمک به سوخت‌وساز یا متابولیسم
• حمایت از عملکرد دستگاه عصبی
• کمک به تولید برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی
• نقش در عملکرد طبیعی مغز و اعصاب

بیشتر بزرگسالان روزانه فقط به حدود ۱.۳ تا ۱.۷ میلی‌گرم (mg) ویتامین B6 نیاز دارند. مقدار کمی بیشتر از این معمولاً مشکل‌ساز نیست و دریافت مقدار سمی از طریق غذا به‌تنهایی بسیار دشوار است.

چرا مکمل‌ها و نوشیدنی‌های انرژی‌زا نگران‌کننده‌اند؟

مشکل اصلی معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که افراد از مکمل‌های دوز بالا یا چند محصول حاوی ویتامین B6 به‌طور هم‌زمان استفاده می‌کنند.

بسیاری از مکمل‌ها و نوشیدنی‌های انرژی‌زا، ویتامین B6 را به‌عنوان ماده‌ای برای افزایش انرژی، کاهش خستگی یا حمایت از سیستم عصبی تبلیغ می‌کنند. اما مقدار موجود در برخی از این محصولات می‌تواند بسیار بیشتر از نیاز روزانه بدن باشد.

برای مثال:

• برخی مکمل‌های ویتامین B6 ممکن است تا ۱۰۰ میلی‌گرم B6 داشته باشند.
• برخی نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است در هر وعده تا ۴۰ میلی‌گرم B6 داشته باشند.

این مقدارها در مقایسه با نیاز روزانه ۱.۳ تا ۱.۷ میلی‌گرمی بسیار بالاتر هستند. اگر فرد به‌طور منظم از چند محصول حاوی B6 استفاده کند، ممکن است بدون اینکه متوجه شود، دوز بسیار زیادی دریافت کند.

چه زمانی خطر مسمومیت با B6 بیشتر می‌شود؟

دکتر کلی کریسنا جانسون-آربور (Kelly Krisna Johnson-Arbor)، متخصص سم‌شناسی پزشکی (Medical Toxicologist) در بیمارستان دانشگاهی مداستار جورج‌تاون (MedStar Georgetown University Hospital)، می‌گوید مسمومیت با ویتامین B6 معمولاً نادر است، مگر اینکه فرد به‌طور مداوم حدود ۲۰ برابر مقدار توصیه‌شده روزانه را مصرف کند.

به بیان ساده، اگرچه مصرف مقدارهای معمول B6 خطرناک نیست، اما مصرف طولانی‌مدت دوزهای بالا می‌تواند مشکل‌ساز شود؛ به‌ویژه زمانی که منبع مصرف، مکمل‌های قوی یا نوشیدنی‌های انرژی‌زا باشد.

دوز بالای ویتامین B6 چگونه به اعصاب آسیب می‌زند؟

مصرف دوزهای بالای ویتامین B6 می‌تواند به سلول‌های عصبی آسیب بزند. دکتر جانسون-آربور توضیح می‌دهد: «در اصل، این ماده در دوز بالا برای سلول‌های عصبی سمی است.»

علائم احتمالی آسیب عصبی ناشی از مصرف بیش از حد B6 شامل موارد زیر است:

• بی‌حسی در پاها یا دست‌ها
• احساس سوزن‌سوزن شدن یا گزگز
• درد در پاها
• اختلال در راه رفتن
• ضعف یا کاهش هماهنگی حرکتی

این علائم معمولاً به اعصاب محیطی مربوط می‌شوند؛ یعنی اعصابی که پیام‌ها را بین مغز، نخاع و اندام‌ها منتقل می‌کنند.

تشخیص مسمومیت با B6 ممکن است ساده نباشد

یکی از چالش‌های مهم این است که علائمی مانند بی‌حسی، گزگز، درد پا یا مشکل در راه رفتن فقط مخصوص مسمومیت با ویتامین B6 نیستند. این علائم می‌توانند بیش از ۱۰۰ علت مختلف داشته باشند؛ از جمله دیابت، کمبود ویتامین B12، مشکلات ستون فقرات، بیماری‌های عصبی، عوارض دارویی یا اختلالات گردش خون.

به همین دلیل، اگر چنین علائمی دارید، مهم است هنگام مراجعه به پزشک، درباره تمام مکمل‌ها و نوشیدنی‌های انرژی‌زایی که مصرف می‌کنید توضیح دهید. دکتر جانسون-آربور تأکید می‌کند که پزشکان ممکن است در ابتدا ویتامین B6 را به‌عنوان علت احتمالی در نظر نگیرند، چون این نوع مسمومیت بسیار نادر است.

درمان مسمومیت با ویتامین B6 چیست؟

درمان اصلی مسمومیت با ویتامین B6، قطع مصرف مکمل‌های دوز بالا یا محصولات حاوی مقدار زیاد B6 است. با این حال، بهبود علائم همیشه فوری اتفاق نمی‌افتد.

در بسیاری از گزارش‌ها، علائم افراد پس از قطع مصرف دوزهای بالای B6 بهتر شده است. اما پدیده‌ای به نام «کوستینگ» (Coasting) نیز گزارش شده است. در این حالت، فرد مصرف B6 را متوقف می‌کند، اما علائم عصبی او برای چند هفته همچنان بدتر می‌شود و بعد به‌تدریج روند بهبود آغاز می‌شود.

بنابراین، اگر فردی دچار علائم عصبی ناشی از مصرف زیاد B6 شده باشد، ممکن است برای بهبود کامل به زمان و پیگیری پزشکی نیاز داشته باشد.

آیا می‌توان از غذا دچار مسمومیت با B6 شد؟

برای بیشتر افراد، دریافت مقدار کافی ویتامین B6 از طریق یک رژیم غذایی متعادل کاملاً ممکن است و نیازی به مکمل وجود ندارد. همچنین رسیدن به سطح سمی ویتامین B6 از طریق غذا به‌تنهایی بسیار بعید است.

منابع غذایی ویتامین B6 شامل موارد زیر هستند:

• مغزها
• نخود
• ماهی
• غلات غنی‌شده
• برخی گوشت‌ها و مرغ
• سیب‌زمینی
• موز

مصرف این غذاها در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل معمولاً ایمن است و باعث مسمومیت نمی‌شود.

اگر مولتی‌ویتامین یا مکمل B6 مصرف می‌کنید، برچسب را بخوانید

اگر مولتی‌ویتامین، مکمل مستقل ویتامین B6 یا نوشیدنی انرژی‌زا مصرف می‌کنید، بهتر است برچسب محصول را با دقت بررسی کنید. مقدار ویتامین B6 ممکن است در چند محصول مختلف تکرار شده باشد و مجموع مصرف روزانه شما را بالا ببرد.

برای مثال، ممکن است فرد هم‌زمان این محصولات را مصرف کند:

• مولتی‌ویتامین روزانه
• مکمل تقویت انرژی
• مکمل مخصوص اعصاب
• نوشیدنی انرژی‌زا
• مکمل ویتامین B کمپلکس (Vitamin B Complex)

در چنین شرایطی، دریافت روزانه B6 ممکن است بسیار بیشتر از نیاز واقعی بدن شود، حتی اگر هر محصول به‌تنهایی بی‌خطر به نظر برسد.

مصرف مقدار منطقی B6 معمولاً چه عوارضی دارد؟

دکتر جیمی آلن (Jamie Alan)، داروساز و استاد فارماکولوژی و سم‌شناسی (Pharmacology and Toxicology) در دانشگاه ایالتی میشیگان (Michigan State University)، می‌گوید اگر ویتامین B6 در مقدارهای منطقی مصرف شود، احتمالاً مشکل خاصی ایجاد نمی‌کند. در برخی افراد ممکن است فقط ناراحتی‌های گوارشی خفیف دیده شود.

اما اگر علائم عصبی مانند بی‌حسی، گزگز، درد پا یا مشکل در راه رفتن ایجاد شود، باید سریعاً با پزشک مشورت کرد تا مشخص شود آیا مصرف زیاد B6 می‌تواند علت علائم باشد یا نه.

او تأکید می‌کند که چون مسمومیت با B6 بسیار نادر است، بررسی سایر علت‌های احتمالی این علائم نیز به همان اندازه مهم است.

چه کسانی باید بیشتر مراقب باشند؟

برخی افراد باید در مصرف مکمل‌های حاوی ویتامین B6 محتاط‌تر باشند، از جمله:

• کسانی که چند مکمل مختلف مصرف می‌کنند
• افرادی که به‌طور منظم نوشیدنی انرژی‌زا می‌نوشند
• افرادی که مکمل ویتامین B کمپلکس مصرف می‌کنند
• کسانی که به‌دلیل علائم عصبی، مکمل‌های تقویت اعصاب مصرف می‌کنند
• افراد دارای بیماری‌های عصبی یا علائم بی‌حسی و گزگز
• کسانی که بدون تجویز پزشک از دوزهای بالای ویتامین‌ها استفاده می‌کنند

در نهایت، مسمومیت با ویتامین B6 نادر است، اما گزارش‌ها نشان می‌دهد موارد آن در سال‌های اخیر افزایش یافته است. دلیل اصلی نگرانی، مصرف دوزهای بالای B6 از طریق مکمل‌ها و نوشیدنی‌های انرژی‌زاست؛ محصولاتی که گاهی مقدار ویتامین B6 آن‌ها چندین برابر نیاز روزانه بدن است.

بیشتر بزرگسالان فقط به ۱.۳ تا ۱.۷ میلی‌گرم ویتامین B6 در روز نیاز دارند و معمولاً می‌توانند این مقدار را از غذاهایی مانند مغزها، نخود، ماهی و غلات غنی‌شده دریافت کنند. اما مصرف مداوم دوزهای بالا می‌تواند به سلول‌های عصبی آسیب بزند و باعث بی‌حسی، گزگز، درد پا و اختلال در راه رفتن شود.

اگر مکمل مصرف می‌کنید، برچسب محصول را بررسی کنید و مجموع دریافت روزانه B6 را در نظر بگیرید. در صورت بروز علائم عصبی، مصرف مکمل‌های دوز بالا را خودسرانه ادامه ندهید و حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.